مفهوم ِ« دوسـتی » ، گرانیگاه فرهنگ ایران

منوچهر جمالی

ISBN 1 899167 43 9
KURMALI PRESS
LONDON, 2012
VIEW AS HTML – VIEW AS WORD.DOC – VIEW AS PDF

منوچهر جمالی

ISBN 1 899167 38 2
KURMALI PRESS
LONDON, 2012
VIEW AS HTML – VIEW AS WORD.DOC – VIEW AS PDF

VIEW AS HTML — VIEW AS WORD.DOC – VIEW AS PDF

VIEW AS HTML — VIEW AS WORD.DOC – VIEW AS PDF

منوچهرجمالی

۱۹۸۵

VIEW AS HTML — VIEW AS WORD.DOC – VIEW AS PDF

منوچهرجمالی

۱۹۸۴

VIEW AS HTML — VIEW AS WORD.DOC – VIEW AS PDF

آفـریدن ملـت و حکـومـت
بـر شـالـوده « منـش ِمـردمـی »

« جلد هشتم »

منوچهرجمالی

ISBN 1 899167 33 1
KURMALI PRESS
LONDON, 2011
VIEW AS HTML – VIEW AS WORD.DOC – VIEW AS PDF

VIEW THIS ARTICLE AS WORD.DOC – VIEW THIS ARTICLE AS PDF

آفریدن ِملت وحکومت ، برشالوده ِ« منش ِمردمی »
==============================
حافـظ ،آفرینندهِ«منش ِمردمی ِ»
مـلـّت وحکومتِ نـوین ِایران
==============================
رنـدی = آئین مِهـر
« حافظ ِ مهر آئیـن »
«نخستین عنصر آفریننده » ، درهمه چیزها،
مهرودوستی وعشق است

بردلـم، گـَردِ سـتم هـاست ، خـدایـا مپـسـنـد
که مکـدّرشـود ، آئـیـنـهِ « مهـر آئـیـنـم »
حافظ
==============================
همه ستم ها وآزارها،نمیتوانند «آئین ِمهر»
یا « منش ِمردمی» راازگوهرانسان،بـزداینـد
==============================
ما قصهِ سکـندر ودارا ، نخوانده ایم
ازمـا ، به جـز حکایتِ مهرو وفا مپرس
چرا درفرهنگ ایران
خدا،« جام باده » ایست که خودرافرومیریزد، و
با مردم (= مر+ تخم ) میآمیزد، وبا این مهـر، جان مردم میشود؟
********************************************
د وســت ِحافـط کیست؟
ایرانیان، خدای خود را
« زوُش= دوسـت = محبوبه » خود مینامیدند
انسان وخدا ، « دوست » هـمدیگـرند
باغ بهشت وسایهِ طـوبی وقـصروحـور
با خاک کوی « دوست » برابرنمیکنیم

حافظ شیرازی ، درهمان راستای ِ فرهنگ ایران ، قدرت و« ترس ازقدرت » را گرانیگاهِ دین واجتماع و تاریخ نمیداند ، بلکه « مهر » را ، بنیاد آفرینش وخرد ورزی و پیوند میان انسان با خدا (= اجتماع وطبیعت وگیتی ) میداند . خدا به انسان مهرمیورزد ، چون این تخم ِ خوشهِ وجودخودش « ارتا = هوفـری= مهروزیبائی بـِه » هست که درهرانسانی کاشته شده است ، و آتش جان یا فطرت وگوهراو( اخو= خوی ) هست . ازاین رو، نه درخدا ، قدرت می بیند ، ونه با ترس ازامراو، نیکی میکند وبا ترس ازنهی او ، ازبدی میپرهیزد ، و نه درحکومت ، قدرت میخواهد ، و نه علاقه ای به خواندن تاریخ قدرتمندان دارد ، بلکه او فقط « بینش مهری » دارد .

اینست که بینشی که از گوهراو میزاید ، « داته = داد » ، نظام وآرایشی هست که گوهر مهری دارد . او، از دادی که برقدرت وقهـروخشم ودرشتی وکین استواراست ، روبرمیگرداند . ازاین رو ازهمان آغازپیدایش این فرهنگ ، تنش وکشمکشِ سخت ، میان « عدل استوار برقدرت » و « مهر » پدیدارمیشود .
جهان آرائی ، برپایه « داد = قانون ونظام وعدالتی را که استوار بر قدرت » است رد میکند ، و فقط به نظامی وحکومتی ، حقانیت میدهد که « داد » را با « مهر» پیوند میدهد ، و داد( قانون وعدالت ونظم ) را برپایه مهر می نهد ، ، چون « داد بدون مهر » ، به خشم ( قهروکین ورزی و درشتی وتهدید ) کشیده میشود . میان داد ، و مهر اجتماعی ومهربه گیتی که همان مهر به خداست ( خدا که جانانست ، درگیتی وطبیعت واجتماع پیکر یافته است ) ، نبایستی کشمکش و تضاد باشد . این مسئله بنیادی اجتماع وتاریخ وسیاست ، درست در آغازشاهنامه ، در تراژدی « فریدون وایرج » طرح میگردد . وهمین اندیشه بنیادی درشاهنامه ، که بنیاد فلسفه سیاسی ایرانست ، درغزل ِحافظ نیز بازتابیده میشود که خطاب به شاه میگوید ، هنگامی که آزمودی که با عدل شمشیری (قهری ) ، کامروا نمیشوی ، میتوانی با « بوی ِ خـُلق ِخوش » مانند ایرج ، اجتماع را تحول بدهی :
جوبیار ملک را آب روان ، شمشیر تست
تو درخت عدل بنشان ، بیخ بد کاران بکن
بعد ازاین ، نشگفت اگر، …. با نکهت خلق خوشت
خیزد از صحرای « ایذج = ایدع » ، نافه مشک ختن
سپس دربررسی دیده خواهد شد که این ایذج یا ایدع ، همان « مـرسپنتا » ، یا « رند افریس» ، یا همان « ایرج » میباشد که اصل مهرودوستی وآشتیست که جهان وزمان را ازنو با مهرمیآفریند.
وایرج در داستان شاهنامه ، همان ارتا ( اِ ر ِ ز ) یا خدا یا اصل مهر است( چون تخم درگوهر هرانسانی است ) که نخستین شاه اسطوره ای ایران میگردد . یعنی حکومت درایران ، برپایه دادی استوارباشد که دراجتماع ، مهر بیافریند ، نه دادی که برادران ( اعضای اجتماع ) را دشمن هم سازد ، و به قهروکین وتهدید بیانگیـزد . همین ارتا که درایرج ، اصل مهراست ، دربرابر دادی که برپایه « معامله به مثل = قصاص » استواراست برمیخیزد ، ازسوی دیگرنیز ، همین ارتا ، « اصل سرفرازی یا سرکشی » درهرانسانیست که برضد دادِ بدون مهر( برضد شریعت ونظام بدون مهر وعشق ) برمیخیزد . یا به عبارت دیگر، هرجا که داد، برپایه مهراجتماعی استوارنباشد ، انسانها ، سرکشی میکنند وحق به سرکشی نیز دارند .
ساقی به جام عدل ، بده باده ، تا گدا
غیرت نیاورد که جهان پر بلا کند – حافظ
مهراجتماعی و مهر به گیتی وطبیعت ، درفرهنگ ایران ، همان مهربه خدا یا جانانست که درگیتی واجتماع وطبیعت پیکریافته است و « تنکرد = جسمانی » شده است . « باده» در«جام عدل » دادن ، چنین سنتزو آمیزش داد با مهریست . جام وباده ، جفت هم هستند . ساقی درجام عدل ، باده راستی ومهر را به مردمان بپیمای تا برنحیزند و انقلاب برپا نکنند ( باده ازریشه باد است= پاتک= پاد+ تک = بادِ دونده ) که وای نیکو باشد که هم آذرفروزاست وهم اصل مهروپیوند است ( بندهش ).
هنگامی که عقابِ تیزچنگال بیداد وآزار( قهری که عذاب میدهد ) ، بال و پرخودرا برفرازآسمان اجتماع ، میگشاید ، و هیچکسی توان و جسارت آن را ندارد که تیرآه وناله و شکایتی ازخود بدو بنیدازد ، چه میتوان کرد ؟
عقاب جور ، گشاده ست بال ، بر همه شهر
کمان گوشه نشینی و تـیـر آهـی نیست
اجتماع حافظ ، درزمان امیرمبارزالدین که میخواست و میبایست شریعت اسلام را موبه مو، با نهایت قساوت وبی مهری وخونخونخواری دراجتماع ( مانند امروز) پباده کند ، زیر چنین ستم وآزاری ، کوبیده ودرهم فشرده میشد . مسئله حافظ ، رویاروئی با شخص امیرمبارزالدین نبود ، بلکه با پیدایش ناگهانی فرصتی درتاریخ بود که شریعت اسلام ، امکان واقعیت یابی خود را درتمام اندازه اش یافت ، وازدرد بردن ازاین آزاروبیداد است که درحافظ ، آتش رندی ومهر ، که درفرهنگ ایران ، همان آتش جان یا فطرت انسان باشد، ازسرشعله ورمیشود . جان انسان ( جی+ یان = گی + یان ) ازیکسو ، « آتش= تخم » در « آتشدان تن=مجمر= کانون = سنبله زر» شمرده میشد وازسوی دیگر، « آب = شیرابه = مایه » شمرده میشد که در جام یا مَشک تن است . تن ، چنانکه هنوز درگویشهای گوناگون متداول است ، معنای « زهدان یا آبگاه » را داشت ودرپهلوی ، تن به معنای آتشدان ومجمر آتش است . انسان ، جامیست که باده ( خور= هور) یا شیرابه خدا، دراو ریخته شده است که آذرفروز( مهرآفرین ) است . زهدان ِتن هرانسانی ،به تخم یا نطفه جانش (آتش جان » ، آبستن است . علت هم ، اندیشه بنیادی ِ« دوبن جفت = یوغ = ییما = جی » است . تخم (= آتش ) وآب ، درپیوستگی باهم ، اصل آفریننده روشنی وشادی وبینش هستند .
اینست که جان انسان که گوهروفطرت انسان باشد ، هم در تصویر« آتش بودنش » وهم درتصویر « آب = مایه » بودنش ، گوهرمهربود . به عبارت دیگر، جان درتن هرانسانی ، یا « آتش درآتشکده تن » ، یا « باده = زَرمایه = مایه پیوند دهنده » در« جام تن » بود . این دو، دورویه به هم چسبیدهِ پدیده « مهریا زندگی » هستـند .
چون « جی » ، هم به معنای « زندگی » ، وهم به معنای « مهر= عشق ودوستی » است . زندگی، مهراست یا مهر، زندگیست . زندگی ، بی مهر، نیستی هست . نام جم ( ییما ) که دراصل ، نخستین انسان بوده است و معمولا به « همزاد= دوقلوی =جیمک » ترجمه میشود ، ولی دراصل به معنای دوقلوی به هم چسبیده است ، همان واژه « جی » هست که « مهر» باشد ، که سپس « مهری + مهریانه » نامیده شده است . به عبارت دیگر، گوهروفطرت انسان با مهر، اینهمانی دارد . نام دیگر«آتش جان درانسان » ، « هو+ فری + یان » است . « هوفـری » ، به معنای دوستی وزیبائی است . خود « آتش، که سرچشمه تابش وتف وپرتوو گرمی » است ، معنای « عشق و مهر و دوستی » را دارد . جان درفرهنگ ایران ، آتش ( گرمی = مهر) است .

فرق خدای مهر( ارتا ) ، با اهورامزدای زرتشت

ارتا واهیشت ( اردیبهشت ) خدای ایران ، مانند اهورامزدای زرتشت ، روشنی یا نوربیکران نیست ، بلکه منقل وکانون زغالهای آتش است ، یعنی « مجمرعشق ودوستی ومهر» است که ازآن « روشنی وبینش فرا می تابد » . درفرهنگ ایران ، روشنی وگرمی ، که بینش ومهربا هم باشد ، ازهم جدا ناپذیرند و « پرتو » ، گرمائیست که روشنی میدهد . این مهراست که سرچشمه بینش وداد ( = داته ) هست .
فرهنگ ایران، انسان را،مرکب از گل لازب و روح امر، نمیدانست ، بلکه انسان را مرکب از « آتش جان درآتشدان یا آتشکده تن » ، یا « شیرابه ومایه وآب وباده ، درجام ومَشک وخـُنب تن » تصویر میکرد . جان خود انسان ، گوهر مهرودوستی ، به جان یا به زندگی دراین گیتی بود . انسان ، « جام جم » ، یا « آتشکده مهر» بود .
این بود که حافظ در زیر این بیداد وآزارکلی جان انسان ، اعتراض به شخصی که آلت ومجری ستمگریست ( امیرمبارزالدین ) نمیکند ، وتیرآه وناله وشکایتش را بدو نمیاندازد ، بلکه به سراغ اصل ستم وآزارمیرود ، ومحتوای آئین مهرورندی را ، دربرابرشریعتی که تهی از اصل مهروعشقست ، ودین وحکومت واخلاق را برپایه ترس ازقدرت الله میگذارد ، ازسرزنده میکند و میگوید :
مباش درپی آزار وهرچه خواهی کن
که درشریعت ما ، غیرازاین گناهی نیست
او، نه تنها تیرآه وناله وشکایتی به شریعت آزارنده ، نمیاندازد ، بلکه میکوشد که برغم همه این ستمها وآزارها ازستمگـرو شریعت ستمگروآزارنده اش ، جان مهرآئینش ، به کینه ورزی و پرخاش ودشمنی و انتقام جوئی با چنین شریعتی برنخیزد و ازکینه ودرشتی وستیزندگی ، تیره ومکدرنگردد . ازآزار وستم آزارنده که می بیند ودیده است ، مهرش ، تحول به کین وقهرو پرخاش ودرشتی ، نیابد . اگر ازسوئی درآئین او ، آزردن دیگری ، گناهست ، از سوی دیگر ، نبایستی آزار وبیداد دیگـری ، مهرگوهری جان خود اورا ، تحول به کین و انتقام ودرشتی بدهد ، و بدینسان ، آتش مهررا که گوهرجانش هست ، نابودسازد .
بر دلم ، گرد ستمهاست ، خدایا مپسند
که مکدر شود ، آئـیـنــهِ « مهـر آئـیـنــم »
برغم همه ستمها وآزارها که برانسان شده است و میشود وخواهد شد ، آئین مهر درآئینه وجود انسان ، تیره وآلوده وآشفته وپریشان وآزرده و رنجیده وگرفته نخواهد شد .
برترین ستم ها وآزارها ، درفرهنگ ایران ، دروغ وتزویروریا هست که با « ترس ازقهروخشم وتهدید ِ قدرت » پیدایش می یابد ، و راه پیدایش حقیقت را که همان مهر درگوهر انسان باشد ، می بندد ، و حقیقت را که مهر درانسان باشد ، تیره و تارو گرفته میسازد .
انسان ، هیچگاه ، برغم ترسانیده شدن ازقدرت قهار، ازفطرتش که مهر است ، دست نمیکشـد و نمیتواند دست بکشد :
شیخم به طیره ( خشم ) گفت برو ترک عشق کن
محتاج جنگ نیست برادر ، نمی کنم – حافظ
دورشو ازبرم ، ای واعظ و بیهوده مگوی
من نه آنم که دگر ، گوش به تزویر کنم – حافظ
آنچه که «آئینه « یا ژرفای هستی انسان را مکدر میسازد ، دروغ وریا وتزویر است که در« زُهـد » پیکرمی یابد ، و صفا وپاکی وراستی ( صداقت = حقیقت ، پیدایش فطرت انسان را که – هوفری= مهر وزیبائی -است ) ازبین می برد .
مکدر است دل ، آتش به خرقه خواهم زد
بیا ببین که که را میکند ، تماشائی – حافظ
آتش زهد وریا ، خرمن دین ، خواهد سوخت
حافظ ، این خرقه پشمینه ، بینداز وبرو
زهد وریا ، که بحسب ظاهر ، گواه بر اطاعت ازامرونهی، درترس ازغضب الله هستند ، وبیان ایمان به دین یا شریعت اسلامـنـد ، خرمن خود این دین را به کلی میسوزانند . این شریعت نهی وامری و اطاعتی ، بزرگترین ستم برانسانست و آدم ، که نخستین وبُن همه انسانها درادیان ابراهیمیست ، از دیدگاه حافظ ، ازالله ویهوه طرد نشد وهبوط نکرد ، بلکه باغ بهشت را درست برای همین سرکشی ازامرونهی و سرکشی از اطاعت ، به رغبتِ خودش برای رسیدن به آزادی، رها کرده:
پدرم ، روضه رضوان ، به دو گندم بفروخت
نا خلف باشم اگر من ، به جوی نفروشم
من بهشت الله وپدرآسمانی را به یک جو ، یعنی مفت ورایگان ، میفروشم ، چون بودن دربهشت ، با اطاعت ازقدرت و ترس وانذاروارهاب از الله ، برترین ستم وآزاربه جان انسان است که آتش مهر ودوستیست .

آئـیـنـه چیسـت ؟

آئین مهر ، آئینه ( صورت وچهره وجلوهِ ) گوهر من هست . « آئینه انسان » چیست که گوهرش « آئین مهر» است ؟ تصویرامروزه ما از « آئینه » ، مارا از شناخت این شعر حافظ بازمیدارد . آئینه ، درفرهنگ ایران ، « آنچیزی نیست که وقتی فقط چیزی روبروی او نهاده شود، منعکس سازد ، و اگرچیزی دربرابرش نهاده نشود ، تهی است وهیچ نمی نماید » . بلکه درفرهنگ ایران ، « آئینه » ، حقیقت نهفته درخود هرچیزیست که ازدرون آن چیز ، آشکار میشود . مثلا ، چشم ، آئینه هست ، چون آتش جان ، درچشم ، تبدیل به روشنائی نگاه میشود ، وبه جهان می تابد . روشنائی چشم که « بهور» باشد ( به + اوور ، به = زُهره ، اوُور= آتش ، زُهریا خرّ م ، که تابش از آتش جانست ) پیدایش « هوفری = مهروزیبائی » ، و تابش وروشنیش ، زیبائی ومهررا در همه چیزها می بیند .
مثلا به ماه یا خورشید ، آئینه میگویند . چون ماه ، کلیچه سیم = کلید مهراست ، و پیکریابی عشق سه خدا باهمست وبا نگاهش ، به همه چیز عشق ورزد . همینسان مهرکه آفتاب باشد ، زنخدای دوستی ومهروزیبائیست و صنمیست که دریکدست چنگ ودردست دیگرپیمانه دارد، تا جهان را به طرب آورد و ساقی جهانیان باشد . واژه آئینه ، دراصل « آ- دینه = آ- دین » بوده است . چنانچه درپارتی به آن aa-denak میگفته اند و هنوز دربلوچی به آن aa-den=aa-denagh میگویند . روز آدینه ، روز جمعه = روز زُهره ، خدای عشق وزیبائی ونی نواز وچنگ وبربط نواز است . و « دین » درهادخت نسک ( اوستا )، زنخدای زیبائی یا « اصل زیبائی » است . دین ، درکردی ، به معنای « آبستن » و « دیدن » است . به عبارت دیگر، دین ، بینش زایشی ازجان خود انسان است . دین ( آ- دین = آدینه = آئینه ) زیبائی ومهرجوشیده از نهاد انسان است . اینست که همه اشیاء جهان هستی ، آئینه هستند ، یعنی زیبائی نهفته در درون خود را آشکار میسازند . این به کلی با مفهوم ما از آئینه ، فرق دارد . دراین آئینه ، درست ، بحث ، انعکاس نیست ، بلکه روند « زهش وجهش ازدرون ونهاد هرچیزی » است . همه جهان بدین معنی ، آئینه هست ، نه آنکه عکسی را درخود بنمایانند و اگر چیزی دربرابرش نباشد ، هیچ برای نمایش نداشته باشند . بلکه برعکس ، گنجی را که درون خود دارند ، آشکارمیسازند . دین که زهدان زاینده باشد ، اینهمانی با خندیدن وپیدایش روشنی وبینش وشناخت ، یعنی آئینه = آ+ دین ، داده میشد . زائیدن ، خندیدن وروشن شدن ( دیدن = بینا شدن ، بینش یافتن ) بود .
دراین بررسی دیده خواهد شد که « جام » یا « ساتگین » اینهمانی با زهدان زاینده داشت که « آبگاه » باشد ، و درواقع با نوشیدن ازاین آبست که تخم یا نطفه ، پرورده وبهم بافته میشود وهستی می یابد ودرزادن میخندد ( خنده جام ) . دراوستا به بافته ، ub-daena گفته میشود . به معنای « باهم » است . دین یا زهدان ، اصل به هم بافتن = اصل مهروهستی است . زهدان ، کودک را به هم میبافد = هستی میدهد. مهر، هستی است .
سا تگین که به جام نیز گفته میشود از دو واژه « ساتی یا سات + گین » ساخته شده است . ساتی وستی درسانسکریت به زن وبانوی ارجمند و زمین خوشبوی گفته میشود ودراصل به معنای به هم پیوند دادن است ، و « گین = غین » ، همان زهدان است که به « ابـر» هم گفته میشود . شاه پریان = خدای مهر، ابر بارنده است . بنا براین ساتگین که جام باده باشد ، به هم به معنای « زهدان زن » وهم به معنای « پستان زن » است ، وطبعا به کاسه سفالینی که ازآن شراب مینوشیده اند ، گفته میشده است . نوشیدن باده ( آب = مایه = زرمایه ) ازجام ، معنای ازنوهستی یافتن ، و ازنو زاده وخندان شدن ، و ازنو روشن شدن وبینش یافتن را داشته است . به همین علت نام دیگرجام ، آبگینه ( آب + گین ) بوده است و گوهرچشم که دربندهش ، آبگینه است و ازسوی دیگر، چشم با « آئینه » اینهمانی دارد ، گواه براین تصویر است .
دربانوگشسپ نامه دیده میشود که شاه پریان ( فری+ یان= خانه وجایگاه دوستی ومهرو زیبائی ) خود را « غین = گین » می نامد . نام ِابـر( اپَه + ور) ، نیز درسغدی « پریکا » هست . سیمرغ ، ابرسیاه بارنده ایست که باد آنرا به جنیش می آورد . گوهر باد یا وای (vi = vaay ) ، آنست که به هم می بافد و جامه میشود و شکل وصورت میدهد . اینست که « وای به » ، که گوهر بافنده ( vi= بافتن ) وعشق ومهراست ، به هم بافنده وهستی دهنده است ، وجامه وپرنیان وکرباس وصورت وجام میشود . vi هم جامه است وهم بافتن وهم عشق است . اینست که درسانسکریت ، جم وجما ، فرزندان vayu-kesa هستند . vayu-kesaبه معنای « نای وای= زهدان وای به » هستند . نام دیگر این وایوکسا (= کاز) که مادرنخستین جفت انسانیست Gandgharva = گندهرب میباشد مطرب یا موسیقدانیست که برای فرشتگان آوازمیخواند و به معنای ِ سرود خوان و نغمه سرا و به « آهوی مشک » میباشد ، و خدای ماه است . به عبارت دیگر، جم ، ازنای یا زهدان یا جام وای ( اصل مهروبه هم بافنده وصورت دهنده ) پیدایش می یابد یا زاده میشود .
همین واژه « kesa= kasa» همان واژه « کاسه » ، مانند جام است، که معنای دیگرش ، پدیدارو ظهور وظاهراست . وای یا باد ، به هم می بافد و هستی = چیز بهم بافته ، یعنی عشق ومهر است . زهدان یا آبگاه ، دربافتن به هم ، صورت وشکل میدهد . اینست که باد ( وای به = شاه پریان = غین=گین )، پرنیان ( پرن + نیکان = باد ِ نهفته درنقش ها ورنگها وپوشش) ویا جامه ویا جام وکرباس وپـرندوپیراهن میشود ، وگوهرآنست . همین باد یا وای ( = واز= وازیشت ، فـرن = پران ) که ازخود، می جنبد ، آذرفروزاست ، همان « آتش جان = فـرن افتار= هوفری = هوپری » یا تخم آتش یا گوهرانسانست که به انسان ، صورت وچهره وشکل میدهد .

« آئینه و جام وصورت وجامه »
شناخت ِبنیاد « آزادی » ، درفرهنگ ایران
صداقت = حقیقت ( راستی درفرهنگ ایران)

ژرفای کشمکش اندیشه های حافظ و عرفای ایران ، با شریعت اسلام ، هنگامی درک میشود که ورطه ژرف میان فرهنگ ایران و شریعت اسلام ( وسایر ادیان ابراهیمی ) شناخته گردد . دراسلام ومسیحیت ویهودیت ، این الله وپدرآسمانی ویهوه است که « به انسان ، صورت میدهند » ، ولی درست وارونه این ، درفرهنگ ایران ، این آتش ( وای = پران = فرن ) جان است که« اصل ِبه خود صورت دهنده » است . اصل صورت دهنده به انسان ، درگوهر خود انسانست . خدا، همین اصل است . ازاین رو میان این بُن انسان ( چهره = چیتره ) و صورتی وشکلی که به خود میدهد ، نه تنها بریدگی نیست ، بلکه خودش ، تاروپود ورنگ ونقش آن صورتست . ازاین رو درفرهنگ ایران درمفهوم ِ« راستی » ، صداقت ، اینهمانی با حقیقت دارد . درصداقت ، حقیقت ازخودِ گوهرانسان ، هستی می یابد . حقیقت ، جوشش وزهش وجهش ازمنش خود انسانست ، نه تعلیمی وقرضی . یا به اصطلاحی دیگر، چهره (= تخم ومنشاء ) ، خودش ، می چهـرد( صورت وشکل وجامه میشود ) . این اصل بسیار مهم است که فرهنگ ایران را ازشریعت اسلام ، ازهم میشکافد ، و هیچگاه نمیتوان آن دو را باهم آشتی داد ، یا میان آنها پلی زد ، و این اصل است که سراسر گستره سیاسی و اجتماعی ودینی واخلاقی وهنری را درهردو، معین میسازد . ازاین رو هست که گوهر هرانسانی و هرچیزی ، درصورتش که آئینه وجام وجامه باشد ، جلوه میکند ، یا به عبارت دیگر، گوهر خود او ( چیتره ) ، چهره وصورت یا آئینه وجام یا جامه میشود . حقیقت ومهرو داد و دین ، درگوهرخود ِاوست ، که آئینه وجام وچهره وصورت میشود . چهره ، می چهرد . این همان مفهوم « فـنـومن » درفلسفه ِغربست . ولی درادیان ابراهیمی ، این قدرت خارجیست که به انسان صورت میدهد . آدم ، گلیست که یهوه والله ، بدان شکل میدهند .

کشمکش میان حقیقت زایشی (دین به مفهوم ایرانی )
با
حقیقت ِ آموزشی وتحمیلی (شریعت ودین به مفهوم اسلامی)

ولی گوهر وبُن انسان ، که خودش کشش به پیدایش وصورت دهی به خود دارد ، درکشمکش و تضاد، با گرفتن این صورت اجباری از قدرت خارجی دارد . دین واخلاق وحکومت و شرع وارشاد وتربیت وتعلیم ، … باید به انسان ، صورت بدهند . درحالیکه درفرهنگ ایران ، این گوهرخود انسانست که دردین واخلاق وقانون وآموزش وپرورش و حکومت ، صورت میشود . اخلاق وقانون (= داد) وهنرو بینش وسیاست (جهان آرائی) ، صورت وآئینه اوهستند . انسان، گوهر ِصورت دهنده است ، نه گل صورت پذیر . ازاین رو قدرت خارجی ، با تهدید و عذ اب دهی و قهر، میکوشد که گوهر انسان را از صورت دهی به خود ش ، باز دارد ، و بدین سان ، دروغ ودوروئی وتزویر ومکرو ریا و زهد ریائی پبدایش می یابد، که کاملا برضد اخلاق حقیقی وبینش حقیقی وداد حقیقی است .
و در مفهوم « آئینه = جام » دراشعار حافظ این دو اصل ( درفرهنگ ایران با شریعت اسلام ) ، با هم تلاقی میکنند . انسان ، آئینه یا گلی نیست که دین وقانون ( داد ) وشرع و آموزه و… را درخود، منعکس سازد . یا به سخنی دیگر، انسان را نمیتوان به آئینه منعکس کننده و گل صورت پذ یر، کاست .
ما در آئینه ، انعکاس تصویر موجودی خارجی را درآن می فهمیم ، ولی درفرهنگ ایران ، این گوهر درون و بُن هرچیزی است که در« آئینه» ، صورتش ، پدیدارمیشود . داد(= قانون، عدالت ، نظام ) و اخلاق وبینش …… ، صورت ِ گوهردرون انسان هستند . گوهر انسان ، باید در داد واخلاق وهنر و دین وبینش وهنر، صورت بخود بگیرد . با شناخت این تفاوت وتضاد است که ما به بنیاد آزادی درفرهنگ ایران پی میبریم ، و درمی یابیم که چرا اندیشه های حافظ مارا نا آگاهانه به خود میکشد . با شناخت این اندیشه است که اینهمانی « آئینه » با « جام » و با « جامه » و با « صورت » را درفرهنگ ایران درمی یابیم .

ابـر، جـام ِبـا د ه است
خـدا = جام با د ه=هم جام وهم باده

سیمرغ ( مُرغ= وای ) درشاهنامه ، ابرسیاه بارنده ( ابر= آب+ ور) است که جفتِ باد هست . دراین تصویر، بال ، اینهمانی با باد ( اصل جنبش) دارد . اینست که دراوستا ، ابر،dva-nara دوجنسه ( جفت نروماده ) خوانده میشود . ابر، هم حامله به آب وهم به آتش ( آذرخش = سنجیل = ال بیس = ابلیس ) است .
اساسا درفرهنگ ایران ، آسمان ، آسمان ابری بوده است وابروآسمان ، باهم اینهمانی داشتند . درآغازسال ، هم « آسمان ابری = ابر+ باد » پیدایش می یابد ( نخستین فصل ایرانی) . ابر، مَشک یا خـُنب یا جام یا پیمانه ایست که درخود « باد = وای = دوای= دوتای به هم چسبیده » را دارد . این اندیشه دربندهش بدین شکل عبارت بندی میشود . دربخش نهم پاره ۱۳۱ میآید که « آن باد نیکو ….. درگذرچنان دلپذیر = garmog است که چون برمردمان آمد ، آنگاه ایشان را چنان خوش آید که به تن جان آید …. تا جام می را که ابر است بوزاند …. به سرچشمهِ ارنگ رود، بر بلندی گذر او پیدا شد … » . دیده میشود که ابر، با « جام باده » اینهمانی داده میشود . وباد این جام باده را هست که میوزاند و میافشاند ومی پراکند . «گرمک» که در عبارت بالا ، دلپذیر، ترجمه شده ( مهرداد بهار) ، همان گرمی وآتش یا آذرخش (= ابلیس = شاه پریان ) است . باده که « پاتک » باشد ، پات + تک است که به معنای « باد دونده وجنبنده » است ، وبادی که می جنبد ، آذرفروزو اصل گرمی ( مهر) است . بادی که جام باده را به جنبش میآورد تا برمردمان وزمین بیافشاند ، خودِ باد ، دراین باده یا شیرابه گرم ( آب وآتش ) هست که مردمان با نوشیدن آن ، جان به تنشان میآید .
همین اندیشه ، در داستان بانوگشسپ نیز، بازتاب میشود . شاه پریان ، همان « غین = ابر» دونده است که سرپوشش ، پرنیانی ( جامه ) ایست که دارای نقش اصل زیبائیست ، و این نقش زیبا که عکس دختراوست ( خرّم= بیخت = زُهره = زوش ) فرامرزو با نوگشسپ را شیفته خود میسازد . باد که وای ( = وی =vi ) باشد ، دارای معانی ۱- پوشاک وجامه ۲- بافتن ۳- عشق ومهر … است . وای ( وا=va )، خودش اصل به هم بافتن ومهراست( وی=vi » ودرپیوند دادن ، هستی ( bavih=bavanih=vi+va) را پدید میآورد .
وای ، درهرچه «هست» ، نهفته است واصل مهریست که آنرا به هم می بافد . معنای پرنیان ( پرن + نیکان ) ، فـرن یا وای پنهانی است . سرپوش ( گیس ) شاه پریان که ، نامش غین = ابر است ، جامه ( پرنیان ) است . جام وجامه وشکل وصورت ، صورتیست که « باد = وای » به خود میدهد . غین که همان « گین است ، به معنای زهدان وپستان است . جام وجامه وصورت وشکل ، زهدان ومشیمه ایست که درآن ، باد یا وایِ به = شاه پریان= خدا ، هست ، و آزآن پیدایش یافته است .
یکی ازنامهای جام ، سا تگین هست ( ساتی + گین ) که به معنای زهدان زن یا پستان ابر میباشد . جام وجامه وپیراهن ولباس و خرقه و شکل وصورت ، درفرهنگ ایران ، ازتاروپود ی که آتش یا باد درونی میرشت ومی تنید ، هستی می یافتند . خدا ، حقیقت ، گوهر ِ جام یا جامه یا پرنیان یا شکل وصورت بود . این بود که هدیه دادن جامه خود یا جام خود ، بیان اوج صمیمیت و خویشاوندی گوهری بود . کیخسرو ، جامه های خود را به رستم میدهد . برزویه پزشک برای پاداش آوردن کلیله ودمنه ازهندوستان ، میخواهد که انوشیروان به او جامه اش را بدهد . همین آئین درتصوف در دادن خرقه ، ادامه می یابد . حافظ ازشاه میخواهد ازجام زری که باده مینوشد ، جامش را بدو هدیه بدهد .
جام یا مَشک یا خنب یا ساتگین یا قدح یا پیاله …. زهدانی یا پستانی شمرده میشدند که درآن اصل به هم بافنده ( وای آذرفروز= باده= پاتک = باد وزنده ودونده ) بود ، و تخم ( آذ رخش = آتش ) درتخمدان ، آنرا مینوشید( می هنجید ) ، وازآن پرورده و زائیده میشد، و زاده شدن ، اینهمانی با خندیدن داشت . زایش ِروشنی وبینش از« گین » ، که هستی یافتن درگیتی باشد ، اینهمانی با شادشدن وخندیدن داشت . هستی یافتن درگیتی ، شاد شدنست .
با دل خونین لب خندان بیاورهم چو جام
نی گرت زخمی رسد ، آئی چو چنگ اندر خروش
خنده جام می و ، زلف گره گیر نگار
ای بسا توبه که چون توبه حافظ بشکست
جام یا زهدان یا شکل وصورت ، مشیمهِ تحول یابی وتکوین یابی ازنـو ، و ازنو به هم بافته شدن (= مهرورزی ) ، از شیرابه یا «خور آوه » یا خدا بود . چون ابـر که دربندهش ، جام باده است ، به معنای آنست که : خدا ، جام باده است ، خدا ، شیرابه یا خورآوه ایست که ساقی ِشادی بخش ِهمه جهانست . خدا، جام باده ایست که می جنبد وبه تک میدود( خودرا می تکاندومیافشاند= پاتک= باد+ تک) وخودرا فرومیریزد تا همه را ازمایه ِخود بنوشاند ،تا همه را ازپستان خود شیربدهد ، تا همه ازخدا، مست ( سرشارازشادی ) شوند و سبزو تازه شوند . باده که پاتک باشد ، خودش به معنای « وای ِ نیکوئیست که میدود ومیوزد ومی تکاند ». بادی که میوزد ، درخودِ جام باده ( پاتک = پاد+ تک ) درباده یا می یا نبید یا بَگمـَز، هست . باد همان وای و وازاست . vaazitan به معنای دویدن ورفتن وبُـردن وراندنست . vaazenitan به معنای روشن کردن وافروختن و هدایت کردن است و وازیشت vaazisht که آتش برای افروختن است ، آتش درابراست . وآتش در می ودرنبید که آتش در افشره انگور ودرهرگیاهبست ،اوروازیشت نامیده میشود وurvaazenitan به معنای شاد وخوشحال وسعادتمند کردنست . آتـش درباده ، که افشره انگور و گیاهست ، شاد وسعادتمند میسازد . و« واز» دروازیشت واوروازیشت ، تلفظ دیگر ِ همان واژه ِ « وای = باد » میباشد ( همان وای یا واز، نام آتش میشود ) ، ووای به ، همان سیمرغ ، خدای ایرانست که اصل مهر( وای = اصل پیوند دهنده ِسپنتا مینو وانگره مینو هست ) میباشد ، که « گوهر وعنصرنخستین هرچیزی » هست . وای یا سیمرغ، یا غین، یا شاه پریان ، که « باد درابر= جنبش وآتش درآب » هست ، خودش ، « جام باده » هست .
خدا ، آب یا « زرمایه =zare-maya، مایه به هم پیوند دهنده یا مهرآفرین » میشود که درزمین ِ(= تن = زهدان ) انسان وگیتی وطبیعت ، هنجیده ( فرو کشیده ) میشود . تخم انسان ، با آب خدا ، همآغوش میشوند و باهم مهرمیورزند . و این ، « آئین مهر» میباشد .

رابطه صورت وشکل ، با گوهرانسان
رابطه جامه ولباس وپوشاک وخرقه ودلق ،
با گوهرانسان

این بحث ، برای شناختن فرهنگ ایران که دراشعارحافظ بازتاب شده است ، بنیادیست . تـن ، هم به معنای زهدان است ، که آبگاه نیز نامیده میشود . مشیمه (= یاور ه ) ایست که شیرابه یا گوهرخدا ، درآن هست ، وهم به معنای اجاق وآتشدان و تنور( تن+ ئور) است (ئور= آتش ) . آتش جان یا فرن یا ارتا با این منقل ومجمروکانون ، جفت وانبازاست . اکنون ، شناخت رابطه این دو باهم و شناخت رابطه همه اندیشه ها وکارها وگفتارهای انسان ، که صورت وشکل و جامه و فروغ ِ این مایه یا آتش درآتشدان یا استخرتن است ، مطرحست . درک این مسئله ، مارا با درد جانسوز وعذاب الیم حافظ ، از زهد وریا وتزویر آشنا میسازد . درست با آشنائی با خوشه یک واژه بنیادی ، که آورده میشود ، میتوان این رابطه تنگاتنگ را یافت .
واژه brej =berz به معنای تنور واجاق است . خود واژه « تنور» که « تن + ئور » باشد به معنای « آتش درتن = زهدان » است که گواه بر همان پیوند جان با تن است . اکنون می بینیم که درشکل brih =breh یا درشکل braah=brah به معنای فروغ و درخشندگی و تشعشع است . ودر شکل breh=braah به معنای پیراهن ولباس وهیئت وشکل است .
ودرشکل brehenitar به معنای خالق وقالب ساز است . و درشکل braahm به معنای پیراهن وجامه وپوشاک و همچنین با تلفظ brahmبه معنای روش وخوی وسیرت و طریقه است . به آسانی میتوان شناخت که فروغ وتشعشع ودرخشش ، همان شکل وصورت وهیئت وهمان جامه وپوشاک ولباس ، شناخته میشود . شعاع وتابش ودرخشش آتش ، شکل وصورت آتش است ، یا جامه وپیراهن و پوشاک و لباس آتش است . درواقع جامه وپیراهن وشکل وصورت ، از گوهرآتش ، بریدنی و جداشدنی نیستند .

آئین مهـر و جام جم
رابطه « جا= مکان » با « جام وجامه»
چرا درفرهنگ ایران ،
خدا ، « جـا » هست ،« جام » هست ، « جامه » هست ؟
جام وجامه وجامی،وجاماسپ،ازریشه « جا» ساخته شده اند
جـا = جام = جامه = صورت

اگردرنامهای « جام » دقت شود ، دیده میشود که جام ، معنای « زهدان و اندام زایش » را دارد . جام ، جامه هم نامیده میشود . ازجمله نامهای جام ، ساتگین ، پیاله ، پالغ ، ساغر، کشتی هست . ساتگین ، مرکب از« ساتی یا ستی + گین » است ، که به معنای « زهدان بانو » هست . البته گین = غین ، نام همین شاه پریان ( دربانوگشپ نامه ) است . همچنین قینه که به معنای داه سرود گوی و کون و زن مشاطه هست ، همین گین است . ابـرکه « پری کا » هم نامیده میشود ، همین جام است . به عبارت دیگر، خدا = ابرجنبان ( با باد= آتش) ، جام باده است . درست واژه « جا» ، دراصل « جیناک= jinaak=giyaak » بوده است که همین « گین+ آک » باشد. به عبارت دیگر، « جا = مکان » ، معنای « زهدان = سرچشمه آفرینندگی وزهش » دارد . مفهوم « جا= مکان » درفرهنگ ایران ، فوق العاده مهم است . جا ، خلاء نیست . بلکه هرجائی ، سرچشمه آفرینندگیست . خدا نیز درفرهنگ ایران ، « جا » دارد . آنچه دریزدانشناسی زرتشتی « پل جین واد » نامیده میشود ، همین داستانست که تعبیردیگر، ازآن کرده اند .« جین+ واد» یا « گین ِ باد » یا « گین ِ وای » به معنای « زهدان خدا = زهدان یا سرچشمه عشق ومهر» است . یک معنای « واد = باد » چنانکه درپبش آمده ، عشق است . درفرهنگ ایران ، همه جانها بدون استثناء، چه موءمن ، چه کافر، چه خوب ، چه بد …. همه درهمان آن مرگ ، به جانان ، یا « ارتا فرورد = سیمرغ » ، می پیوندند ، همآغوش باخدا میشوند . نام دیگر این جینواد، سرغین یا سرغینه است که به معنای « سرنا = نای سوروجشن عروسی » است . جان درآنچه مرگ ، نامیده میشود ، با سیمرغ ، جشن عروسی دارد . مرگ هم ، جشن عروسی با خداهست . مرگ ، ماتم نیست . بازگردیم به نام دیگرجام ، که پیاله است . پیاله ، دراصل ، « پیغال ، پیغاله » بوده است که مرکب از« پیغ = بیغ = بوق » باشد . پیغال درلغت نامه به معنای نیزه است که « نی » باشد و کانیا که نی باشد ، نام دوشیزه هم هست . خدای ایران ، نای ِبه = وای ِبه است . اصل زایندگی وآفرینندگی که نای باشد ، اینهمانی با « باد = وای ، یا آهنگ ونوای طربی» دارد که ازآن پیدایش می یابد .
و وای یا دوای ، اصل وپیوند ومهرهمه چیزها به همست . پیشوند « بیغ » ، همان « بیقان » است که به معنای نی بزرگ است که نوازند وهمان بیق ، بـوری یا بوریا (= نی ) وبالاخره همان « بوق » میباشد . درواقع ، پیاله یا « بیغ+ آل » به معنای « نای آل » ، « نای سیمرغ = نای زنخدای زایمان » است که « زهدان خدا » باشد . درلغت نامه دیده میشود که پیاله به « «هلال ماه» و « کشتی » تشبیه میشود، و نزد عرفا ، به معنای « محبوب » است . ماه نو ، کشتی زر ، است . پیاله را به شکل کشتی میساختند و آنرا هلال ماه میدانستند . هلال ماه ، که زهدان آسمان شمرده میشد ، درمیترائیسم نیز، کشتی شمرده میشود که همه تخمه جانها ( خوشه پروین= اصل پیدایش همه جهان یا همه جانها ) درآن هست . اساسا نام دیگر باده ، بگمـَزهست که « بغ + مز» باشد که به معنای « ماه خدا ، زنخدای ماه » است . باده ، یا بگـمز، خود خداهست .
به مردم شراب خوار، کشتی کش ، گفته میشود . این کشتی که هلال ماه باشد ، هیچگاه غرق نمیشود . ازاینجاست که داستان « کشتی نوح » بوجود آمده است . درکشتی که هلال ماه باشد و زهدان همه جانهاست ، همه ایمن از گزند هستند . والبته دراین کشتی ، باده ای هست که همه ازآن مینوشند وسرشار ازشادی میشوند . نجات ، درنشستن دراین کشتی ماه یا « جام » هست .
دریای خضرفلک وکشتی هلال
هستند غرق نعمت حاجی قوام ما
مرا به کشتی باده ، درافکن ای ساقی
که گفته اند ، نکوئی کن و درآب انداز
بده کشتی می تا خوش برانم ازاین دریا ناپیدا کرانه
کشتی باده بیاور، که مرا بی رخ دوست
گشت هرگوشه چشم ، ازغم دل ، دریائی
کشتی نشستگانیم ، ای باد شرطه برخیز
باشد که باز بینیم ، دیدار آشنا را – حافظ
که هرآنچ مست گوید ، همه باده گفته باشد ( باده= خدا=مهر)
نکند به کشتی جان ، جز باده ، باد بانی – مولوی
این باده = باد، که وای، واصل عشق است ، همه را میرهاند
طوفان بلا ازچپ واز راست برآمد
در« باده » گریزید که آن « کشتی نوح » است- سنائی
ونام دیگرجام ، « پالـغ » است ، که دراصل « پاد+ لوغ = پاد+ لوخ » بوده است . لوغ ، به معنای دوشیدن وآشامیدنست . این باد( وای نیکو) در نای یا زهدان = دین = تن است ، هستی هرچیزی ، هست میشود وهستی می یابد . تکوین یافتن وهست شدن درشکم مادررا ، hambavihitan میگفتند .وای که همان وی=vi باشد ( درآلمانیweben + درانگلیسی to veave)، به معنای ۱- عشق و۲- بافتن و۳- پوشاک وجامه است . و تکوین یافتن وهستی یافتن ، بهم بافته شدن است . وای ، درتن = زهدان= دین ، بهم می بافد وهست میکند . همه جهان ، درتن= زهدان = دین = جام ، تکوّن می یابند .
دراینصورت ، پالـغ ، به معنای « باده نوشی ، باده آشامی » است . و لی این واژه لوغ ، دراصل به « لوخ ، لوک » بازمیگردد. لوخ ، همان نی است . ماه هم « لوخن = لوخ + نای » نامیده میشده است . درتبری ، لوکا ولوک ، به معنای حفره وسوراخست . دربرهان قاطع ، لوک به معنای عشقه است ( درکردی به عشقه که پیچه یا داردوست باشد ، باداک میگویند، وباد ، به معنای پیچ است . البته به چیزی پیچیدن ، معنای عشق دارد ) ودرکردی ، لوکاندن ، کنایه ازهمخوابه شدن و لوخان ، به معنای بزم وسرور گروهیست . در دوانی هم به شترنرمست ، لوک گفته میشود . البته شتری که مست ازعشقست . اینست که پالغ ( پاد+ لوخ = باده ِ نی » ، مستی وبزم وشادی ازهمآغوشی است . ولی چنانچه دیدیم که وای ِبه ، همان نای( لوخ = لوک ) به است . گستره دیگر این اندیشه ، چشمگیر میشود .
پالغ که « پاد+ لوخ » بوده است ، باد= وای نیکو= هست که درنای ( = لوخ = زهدان = تن = دین ) هست . ولی بادیست که درهمه نای ها= تـن ها = دین ها هست . باد یا « هوای ازخود جنبنده که اصل حرکت وزندگی و آذرفروزاست » در هرنائی است . به عبارت دیگر، گستره آسمان = خدا = سیمرغ ،درهمه تـن ها ، هست . ازاین رو بود که گفته میشد که هوا( hva= ازخود، قائم به ذات خود ) نخستین چیزواصل همه چیزهاست . به عبارت اسدی توسی :
هوا ، هست آرمیده باد ، از نهاد چو جنبدهوا ، نام گرددش، باد
هرآن جانورکش دمست، ازهواست
به دم ، جان وتن ، زنده وبا نواست
همه تخم ، درکشت ها ، گونه گون
که ناراست افتد ، بود سرنگون
هوا درهمه ، زور و سازآورد سرهرنگون، زی فرازآورد
وبالاخره ازاین « هوای جنبان= باد= وای = وی » درتن ها ( لوخ ها= نای ها= جا ها = جام ها) همه چیزها بوجود میآیند. ازاین باد( وای ) ، همه چیزها درجهان پیدایش می یابد . این « باد درنی » ، همان « باده درنی = باده درلوخ = پالغ = باده درجام » است ، چون « باده که پاتک = پات+تک » باشد ، همان باد جنبان وجنبنده است که همه جهان را در«به هم بافتن» ، هستی(va+vi ) می بخشد .
اینست که درجام ، همه گیتی پیدایش می یابد، وطبعا درجام ، همه جهان را میتوان دید . ازاین روهست که درسانسکریت واژه « لوک = loka» که دراصل به معنای « جا+ جای باز» است ، معنای آسمان وجهان وگستره پهن و منطقه وسیع را یافته است . لوک ، به فضا ، فضای آزاد و جا و زندگی عادی ، وجامعه و حیطه وحرکت آزاد ، فضای پهناور، جهان ، آزادی بخشیدن ، مملکت گفته میشود . لوکایت = Lokaayata به معنای مادی، شخص مادی، مکتب فلسفی مادی گفته میشود . لوکاین ، Lokayana معتقد به جهان مادی است . لوک کاراLoka-kara ، خالق جهانست . لوک کامیاLoka-kamya ، عشق خلق وعشق مردم است . لوک گوروLoka-guru، آموزگارخلق است .

جام ، رابطه اش با واژه « جا »
خدا درایران، جا دارد

دراین بررسی دیده شد که نامهای گوناگون جام ، همه با « زهدان = تن = دین = نای » کاردارند و تصویرپیدایش جهان وروشنی = بینش ، از وای یا باد در نای وتن وزهدان ، روشن گردید . درپهلوی واوستا دیده میشود که جیناک = jinaak و giyaakبه معنای « جا » هستند .گی یاک ، به معنای « مادرزندگی = اصل سیمرغ = گی = اصل جی = رام ، مادرزندگی وموسیقی ورامشگری » است ( یاک ، درکردی به معنای مادر است ) . وازپیشوند جیناک که همان « گین = غین » هست ، میتوان دریافت که جا ، سرچشمه آفرینندگی وزایش وپیدایش بوده است . اینست که خدای ایران ، جا وخانه وآشیانه دارد ، چون همه جاها ( زهدانها = تن ها ) ، وای = باد نیکو= اصل آذرفروزی وابداع وابتکارهست .
اینست که درسانکریت ، جا = Jaa به معنای زاده ، پیدایش یافته ، دودمان وخویشاوند ونسل است . Jaamaaبه معنای دخترهست .Jaami جامی به معنای عروس و خویشاوند ،و نام یک زنخدا ، و به معنای همخونی و همشکلی ویکنواختی ، و بالاخره نام « آب »هم هست .این واژه درسانسکریت به « جَه = ja»باز میگردد ، که به معنای « زاده از» ، « معلول از» ، « روئیده از » ،« زیستن از » « وابسته ومتعلق به » و « ایجاد شده از» و بالاخره به معنای « پسر، پدرو تولد و دختر » است . « جامه =jaama » دراوستا ( یوستی ) به معنای « خویشاوند » است . خویشاوندی ونسل وتبارودود مان وخانواده ، از« زهدان زاینده = زنخدا = جامی = جـِه » معین میشود که درمتون پهلوی ، این زنخدا که اصل « جهان » است ، بسیارزشته وفاحشه ساخته شده است .
جاماسپ=Jaamaspa نیزکه نقش بزرگی درداستانهای ایران بازی میکند وفرزانه بزرگ شمرده میشود ، درست به همین زمینه بازمیگردد . اسب( asv=asu) ، چنانچه خیام نیز گفته ، به معنای « باد جان = اصل زندگی » بوده است که همان « وای نیکو= وای به = نای به » باشد . جام+ اسپ به معنای « خویشاوند، یا پسر ِ وای = فرزند ِ سیمرغ ، یا پیدایش یافته وزاده شده ازخدا هست » . جام اسپ ، درست همان معنای « جام باده » را دارد که جام جم باشد و درآن ، همه چیزها پدیدارند ، چون این وای ( اسو= asv= باد جان= اصل حرکت درهمه چیزها ) هست که همه چیزهارا درمهر به هم می پیوند ومیآفریند و به هم می بافد و آشکاروروشن میسازد .

نخستین عنصر آفریننده درهرچیزی درگیتی،
«مهرودوستی وعشق» است
نخستین عنصر،
« باد= وای یا وی = هوا= اسو= اخو= فرن، یا پرن» است
جام باده = هورِدین

چنانچه آمد ، عنصرنخستین جهان ، «هوای جنبنده » یا «باد» یا « وای= وی» ، یا پرن = فرن یا «اسو=asv » یا اخوaxv دانسته میشد . این وای یا هوا یا باد ، اصل عشق ومهرودوستی هستند . برای ما هوا وباد ، پدیده های فیزیکی وجسمانی شیمیائی شده اند . برای ما ، که « هوا» را که درفضا هست وتنفس میکنیم ، با « هوی » که معنای « هوس و هوای نفس و عشق » میدهد ، دوچیز متفاوت وجدا ازهم شده اند. ولی درست همین « هوا » وهمین « باد ودم » وهمین « وای » ، اینهمانی با « عشق ومهر ودوستی » داشته اند ، وسپس با چیرگی ادیان نوری بر اذهان ، ازهم جدا وپاره ساخته شده اند .
هوا و باد و وای= وی ، اصل عشق ومهرودوستی وپیوند بودند وازاین رو معنای « ازخود بودن = قائم به ذات خود بودن » را داشتند . ازعشق ومهرودوستی است که هرچیزی ، آفریده میشود و درست این اصل ، همان « خدا» هست . وای که دوای باشد ، به معنای دوتای به هم چسبیده است . آنچه دوتا را به هم میچسباند، اصل سوم است که مهروعشق ودوستی باشد. ازاین رو ، عشق ومهرودوستی ، « سه تای یکتا » بود . سه ، مساوی با یک است. سه تا نای ، نای است . سه تخم ، تخم هست . سه چشم ، چشم هست . سه یان ، یان هست . سه تا پا ( سه پا = ) ، پا هست( یوستی ). واژه صبا ، همین سه پا هست ، چون باد که پاد باشد ، دوپای به هم چسبیده است . دوپای به هم چسبیده ، مفهوم جنبش وحرکت را داشت . باد واسو= asv، اصل حرکت ازخود بودند . ازاین رو اسب ، معنای « باد جان = بادی که منشاء جنبش است » را دارد . بدینسان ، اسب = اسو ، گوهرعشق بود . گشتاسپ وتهماسپ، جاماسپ ولهراسپ ….. چنانچه که درترجمه ها گفته میشود ، چندان معنای خشک وخالی « اسب = جانورچهارپا » را ندارد ، بلکه خود اسپ هم ، جانور محبوب شمرده میشده است ، که با خدای باد ، اینهمانی داشته است، وازاین رو اسپ=asv نامیده میشده است . تهماسپ یعنی ، تخم مهر= تخم خدای باد که اصل عشق است .
پرنده هم که « پرن + انده » است که به معنای « تخم خدای باد ، تخم خدای دوستی » است . پرنیان هم که « پرن + نیکان » باشد به معنای « خدای باد یا عشق است که نهفته= نهان=nikan در نقش ونگارو رنگها شده است » . فرنبع ، که « فرن + بغ » باشد، چنانچه گفته شده است ، فره بغ نیست ، بلکه زنخدای باد = زنخدای مهرودوستی است . آتش جان انسان هم که « فـرن + افتار » است ، همین خدای عشق است که فرود آمده و به آتش جان یا جان انسان ، تحول وتشخص یافته است ( او+ تار درسانسکریت ) .
اینهمانی « هوا که تنفس کرده میشود واصل زندگی درگیتی است » با « هوی که عشق ومهرودوستی » باشد ، بنیاد ، جهاندوستی و « خواستارزندگی درگیتی بودن » است . ما ازهوا، یعنی ازعشق ومهرودوستی ، زنده ایم . همه ، همدم ( هم + دم= باد )هستند ، چون یک هوا ( یک عشق= خدای عشق ومهرودوستی ) را تنفس میکنند . این ، آئین مهر است .
بدین علت « باده = پاتک – پاد+تک » با « باد = هوا = وی » اینهمانی داشت . درجام ، « باده = باد= اصل عشق ومهرودوستی = هـوی = خدای مهر» هست . با شناخت اینهمانی « هوا » با « هوی = مهرودوستی » هست که میتوان ژرف اندیشه های حافط را دریافت . اینهمانی هوا= هوی ( مهرودوستی ) هست که جان به پدیده خواستاریا هوادار ِ زندگی درگیتی بودن ( سکولاریسم ) میدهد . مهر، درهوائیست که طبیعت وانسان وجانورهمه می هنجند ، وزندگی همه ، زندگی ازمهرودوستی وعشق میشود . هوا ، هوی میشود.
باد = باده ، عشق ومهردرزندگی میشود . اینست که حافظ دم ازچنین هوائی= عشقی = مهری= دوستی میزند :
ما در درون سینه ، هوائی نهفته ایم
برباد اگر رود دل ما ، زآن هـوا رود
عالم از ناله عشاق ، مبادا خالی
که خوش آهنگ و فرح بخش هوائی دارد
هوا ، مسیح ( نماد محبت ) نفس گشت و، باد ، نافه گشای( بو)
درخت سبزشد و مرغ درخروش آمد
دل من درهوای روی فرّخ ( بیدخت = خرّم = زنخدای عشق )
بود آشفـته ، همچون موی فرّخ
زکارما ودل غنچه ، صد گره بگشود
نسیم گل ، چو دل اندر هوای تو بست
ازآن به دیر مغانم ، عزیر میدارند
که آتشی که نمیرد ، همیشه دردل ماست
( منشاء بادِ آ ذرفروز ، درفرهنگ ایران ، دردل است )
چه سازبود که درپرده میزد آن مطرب
که رفت عمروهنوزم ، دماغ « پر زهـواست »
من از ورع ، می ومطرب ، ندیدمی زین پیش
هـوای مغلبچگانم ، دراین وآن ، انداخت
سپیده دم که صبا ( باد) ، بوی لطف جان گیرد
چمن زلطف هوا ، نکته برجنان گیرد
مفلسانیم وهوای می ومطرب داریم
آه اگر، خرقه پشمین ، به گرو نستانند
گفتم ، هوای میکده ، غم می برد زدل
گفتا : « خوش آن کسان ، که دلی شادمان کنند »
با نوشیدن درچنان میکده ای هست که انسان مهرمیورزد و به اندیشه شادمان کردن دیگران میافتد .
همچنین « باد» ، اصل ِ « مهروعشق ودوستی» ، وبه معنای « مهروعشق ودوستی » بوده است . دربرهان قاطع دیده میشود که « باد » که روز ۲۲ ام هرماهیست ، موکل برتزویج ونکاح یا خدای زنا شوئی است ، و به معنای اسب ( = بادجان =asv ) و به معنای باده است . درپهلویvaaditan وادیتن ، به معنای زناشوئی کردنست . مردم به خدای روز ۲۲ باد ، میگفتند « دوست بین » . پسوند « بین » باید « وین » باشد . وین دراصل به نای وانگور( باده ) و قنات ( وینالود، ویناوات = گناباد ) گفته میشده است . درکردی ویناو، خون قاعدگیست ( وین + آب ) ، چون مجرای زایش، نای است . ازاین رو « دوست بین » به معنای « نای دوست » است . به گل بستان افروز که گل روز نوزدهم ( ارتا فرورد= فروردین = سیمرغ ) است ، باد روج گفته میشود . بادرنگ که ترنج باشد اینهمانی با « دی به آذر» روزهشتم هرماهی دارد ( بندهش ، ۹/۱۱۹ ) . این روز درگاه شماری قدیم ارمنی ، روز مهـر خوانده میشده است ( برهان قاطع حاشیه ، ابراهامیان ) . مردم این روز را ، غم زدای میخواندند . اساسا دی ، یعنی زنخدا خرّم ، اینهمانی با « آذر= مهر= دین » دارد . و تــُرنج ، نماد حقانیت به حکومت بوده است . کسی حقانیت به حکومت دارد که مهروخرّمی وبینش زاده ازنهاد مردمان را بیافریند . رستم که تاجبخش است ، دربرابراسفندیارکه به جنگ او آمده است ، ترنج را دردست میگیرد ، یعنی ما هستیم که شاهی را به شما بخشیده ایم ( ترنج = بالنگ= اترج = سیب آبی = citrus medica ).
گیاه روز ِباد ، بادرنگ بویه ( پلنگ مشک = ترنجان= قرنفل بستانی = مفرّح القلب=balm =Melissa ) است . « بوی رنگ » ، نام گل است ، و باد رنگ بویه به معنای « گل عشق » ، گل خدای عشق است . به پیله ابریشم ، بادامه نیز گفته میشود ، چون پیله ابریشم ، پیکریابی عشق است . پیله به دورکرمی که پروانه شده ، پیچیده است . ازاین رو درویشها نیز به خرقه مرقع ( رنگارنگ) خود ، بادامه میگفتند .
چون « بادام وبادامه » ، « باد+ دام =vaataam» که «وات+دام = daam+ vaat» باشد به معنای » آفریده خدای عشق یا آفریده عشق » است . ازاین رو « بادامه » برکلاه کودکان میدوزند که چشم مانندیست که اززروسیم ساخته شده است . این چشم خدای باد وعشق ومهراست که کودک را ازگزند چشم زخم ، ایمن میسازد . اساسا « باد » که « پاد» باشد ، به معنای « جفت به هم پیوسته » یعنی عشق هست . « باد ووای » دربندهش ، با پا وکفش چوبین ( زرین ) هستند . چون یک جفت پا باهمست که معنای « اصل جنبش » را داشته است . این مهر است که اصل جنبش است . دوپـر، وچهارپـر،وهشت پر، وشانزده پـر نیزهمین معنارا داشته اند . کوروش دریک نقش برجسته ، دارای چهارپراست . این افاده معنای آنست که او اصل مهراست وتخم فرن ( فرنبغ ) است .
درکردی ، اساسا « باد » به معنای « پیچ » است و عشق پدیده ایست که انسان را فرامیگیرو احاطه میکند ( پیچیدن=pechitan درپهلوی ) . ازاینرو درکردی ، به گیاه پیچک ، باداک میگویند . نامهای گوناگون گیاه پیچک، بهترین گواه براین است که « به چیزی پیچیدن » معنای عشق ورزی داشته است . گیاه پیچه = داردوست = عشق پیچان = عشقه = تـوی = لبلاب ( لاولاو) = بـلـو نامیده میشود و درست نام مهرگیاه نیز ، بلا دانه و درخت بلوط ( بل + ئوت = بل+ عود ) است که درخت عشق باشد . ازآنجا که باد ، همان « پاد » میباشد که « پا » باشد ، دراصل به معنای « جفت به هم پیوسته » یعنی ، « مهر» است . باد یا وای ( دوای = دوتای باهم ) دربندهش ، با پا وکفش چوبینه است .
باد ، با مرغ یا پرنده ، اینهمانی داده میشود ( مانند سیمرغ ) ، چون مرغ ، دوبال بهم پیوسته دارد ، و ازاین رو میتواند پروازکند . این مهراست که اصل جنبش وپرواز، اصل به جنبش آوردن و ازنـو، زنده کردنست. زرتشت ، اندیشه « جفتی = یوغ = سنگ = مَـر= وای = دوای = دیو » را ، که معنای « مهر» داشت ، و همان اندیشه سه گانه یگانه بود (در دوتای به هم چسبیده ، اصلی که دوتا را به هم میچسباند یعنی مهر ، اصل سوم شمرده میشود ) . مهروعشق ، همیشه ، درسه تای یکتا نشان داده میشد . مثلا سه برگ ، مثلث ، سه تخم ، سه پا ، سه جفت پا یابال، سه چشم ، سه رنگ ، سه بوی ، سه گوهر، سه خوشه ، سه دندانه شانه … نماد عشق ومهرودوستی هستند . ازاین رو نیزجام باده ( = باد = وای ) هم جامش ، مرکب ازسه گوهر( زر+ آبگینه + یاقوت ) است ، و هم نوشابه درونش مرکب از آب + شیرگاو+ شیرابه گیاهی مانند نی یا انار… میباشد . جام جم ، هم « سه گانه» و هم «ساغری» نامیده میشود . ساغری به تهیگاه اسب وخرو .. گفته میشود . علتش نیزآنست که « سه + غره » به معنای ، سه نای = سه زهدان » است . بهار، وَن غره نامیده میشود( یوستی ) که به معنای « نای به » است .
« جام جم » نیز بدان علت نیز« جم » نامیده نمیشود ، چون منسوب به جم است و پادشاه افسانه ای ، چنین جامی داشته است . بلکه « جم = ییما = جیمک » ، درفرهنگ زنخدائی= ارتائی ، بُن وتخم همه انسانها بوده است . فطرت یا بُن و گوهرهرانسانی ، « جم » است . جام جم ، بیان « اصل بینش گوهری یا همان آسن خرد درهرانسانی » بوده است . نام دیگر باده ، بگمزیا بگمازاست که « بغ+ مـز» باشد . زنخدای ماه ، باده است . ماه ، که کلیچه سیم ( = اسیم = یوغ = جفت ) ، یا کلید مهر نامیده میشد ، مرکب ازسه خدا باهمست . ماه ، پیوند رام وبهرام وسیمرغ است . بهرام ، زراست ورام ، آبگینه است وسیمرغ ، یاقوت است که سه گوهرجام میباشند . هم باده ، هم جام ، اصل مهرهستند.
برای این « جام باده » ، « جام جم » نامیده میشد ، چون جم یا ییما که بُن همه انسانهاست ، به معنای « همزاد یا جفت به هم پیوسته » هست . جم وریواس وهوم و مریزاد و ا ُرمک ،و وید، همه یک معنا داشتند ، و چهره های گوناگون یک اصل بودند . « جم » درواقع ، « مهرمیان زن ومرد » است که آن دورا به هم می پیوندد . فرهنگ ایران ، با آفرینش شخصی بنام آدم شروع نمیکند ، وجم نیز چنانچه مشهورشده است ، مرد ونرینه نیست ، بلکه درآغاز، « مهرمیان زن ومرد » ، اصل انسان است . جم ، چنین معنائی داشته است .
جهان وانسان وجانور مانند گیاه ، با دانه یا بذریا تخم ، شروع میشود . ازاین رو واژه آغازونخست ، fra-tomاست ،tom=tum ، تخم است . دانه ، دراصل « دوانه = جفت به هم چسبیده » است . بذر دراصل « باز+ راک » ، دواصل بهم بافته » است ، تخم دراصل « تئوخمان = تواءمان » است . توم که تخم باشد، درعبری به معنای « دوقلو = همزاد » هست و نام « توماس » همین معنی را دارد . اینکه نخستین جفت انسان دربندهش ، مشی ومشیانه ، ریواس هستند ، به علت آنست که ریواس ، گیاهیست که نروماده را درخود دارد و نام دیگرش « زرنیله = زرنیره » است که به معنای « جفت باهم یگانه شده » است . « زر= zara» به معنای باهم یگانه شدنست . زن ومرد نخستین باهم سه تای یکتا ، اصل مهرهستند. ازاینرو « مهـری » و « مهریانه » نامیده میشدند . ویزدانشناسی زرتشتی ، دراین باره که چگونه این دو ، ازهم جداشدند، مسئله دارد . همین « ریواس » را درافغانی ، « هوم » مینامند . هوم ، تنها نام گیاهی نیست که زرتشتی ها آنرا برگزیده اند بلکه « هوم » ، مریزاد نیز نامیده میشود که « مهر ایزد » باشد . ازاین رو مشخص میشود که « هوم » ، « هو+ مای » بوده است که « مای به » باشد که هم به معنای « مادربه » وهم به معنای « مایه به » است و چنانچه آمد ، به وبهی نام خرّم یا زُهره بوده است . هوم ، « وید » نیز نامیده میشود که همان « بید= بیت » باشد و دراردو ، این بید وبیت ، به معنای « نی » هستند . ودرست نی به علت گره یا بند یا قـَفی که دوبخش را به هم پیوند ( پات+ وند ) میدهد ، گیاه سه گانه یگانه ، یا « گیاه مهر» بوده است . و درگویشهای گوناگون به حلق وگلو ( گرد= غرو) که نای است ، هوم گفته میشود . ودرتبری به قنات ،« سوما » که همان « هوم» گفته میشود ، چون قنات هم نای وزهدان زاینده آب شمرده میشده است . به قنات درپهلوی ، « kaana-kin» میگویند که « کانا + گین » باشد و به معنای زهدان زن ( کانا = کانیا ) یا پستان زن است . ودرست درپهلوی به آئینه و شیشه « گـِن =gen » گفته میشود که همان « گین » باشد . به عبارت دیگرجام یا « آئینه = آ- دین = زهدان » ،همان « گین » است .

VIEW THIS ARTICLE AS WORD.DOC – VIEW THIS ARTICLE AS PDF

آفریدن ِملت وحکومت ، برشالوده ِ« منش ِمردمی »

حافـظ ،آفرینندهِ«منش ِمردمی ِ»
مـلـّت وحکومتِ نـوین ِایران
============================

پسندیدن ِآزارِجان انسانها ،
تنها گناه ، درفرهـنگ ایرانست

« فـرهـنگ ِ رنـدی »
فرهنگ ایران،فرهنگ رندیست

مباش درپی آزار و ،  هرچـه خـواهـی کــُن
که در« شریعـت ما » ، غیرازاین ، گناهی نیست
حافظ

سر ِمایه ِ مـردِ سـنگ وخـرد
زگیتی ، بی آزاری اندر خورد
فردوسی
============================

نیازردن جان ِانسان
بنیادفرهنگ ایرانست

«جان انسان » درفرهنگ ایران،
اولـویـت بــر
« ایمان به هرشریعت وایدئولوژی ومذهبی» دارد
============================

انسان ، هرمذهبی وعقیده ای نیزکه داشته باشد
جان وخردش ، نباید آزرده شود

جان = جی+یان = خانه زندگی = خانه عشق = خانه خدا

فرهنگ ایران ، فرهنگ رندی هست
———————————

نیازردن جان وخرد ، شالوده فرهنگ ایران یا « فرهنگ رندی » است . چرا ، « شیوه رندی » ، فرهنگِ جوشیده ازکاریز گوهر مردم ایران بوده است وهست وخواهد بود  ؟

درحافظِ رند ، این« منش مردمی » یا « بـِه منشی=بهمنشی ِ» فرهنگ ایرانیست ، که بهترین عبارات خود را می یابد . « بـِه یا بِهی » ، نام زنخدای بزرگ ایران خرّم= بیدُخت= دی است (زهره = خدای زیبائی وعشق وشادی و فجر ِروشنی ) است . « بهمنشی » ، به معنای « همگوهروهم منش خدای خرّم یا زهره  بودن» است .

فرهنگ ایران ، فرهنگ رندی هست . نام خدایان بزرگ ایران ، که نخستین عنصر یا فطرت هرانسانی هستند ، « رنـد » بوده است .  عمرخیام ، شیوه تفکر رند ی را دریکی از رباعیات خود ، بسیار دقیق وبرجسته ، عبارت بندی کرده است :

رندی دیدم ، نشسته برخنگ ( اسب) زمین
نه کفر و نه اسلام و نه دنیا و  نه  دین
نه حق ، نه حقیقت ، نه شریعت ، نه یقین
اندر دو جهان ، کـرا بود  ، زَهـره  این ؟

کیست که چنین گستاخی وجسارتی داشته باشد که پشت به ایمان به همه مذاهب وعقاید ، و به آنچه همه  آنها حق وحقیقت ویقین میدانند بکند ؟ چنین انسانی ، « رند » هست .

چون ، هیچکدام ازاین « ایمان ها » ، « دین او = بینش زائیده وجوشیده ازجان فردی ِخود او » نیستند که اصل زیبائی ومهراست .  چنین انسانی ، همگوهرخدای ایران ، « رند آفـریس » هست ، خدائی که اصل مهروآشتی ودوستی وعشق درهرجانی درجهانست ، و اصل همیشه ازنو شوی وباززائی زندگی ، وشاد شوی ، واصل آفریننده جشن درگیتی هست .

این چهره تابناک خدای ایران ، دراندیشه های حافظ هست که میدرخشد و ازاین رو ، هرایرانی میتواند دراین آئینه ، باز، چهره زیبائی خود را ببیند ، و مست از دیدارخدایش ( رند ) شود . وانسان  بادیدن این چهره زیبای خدائی که رند نام دارد ، درگوهریا فطرت خود هست که نمیتواند آزار هیچ جانی را ، چه کافروملحد ومشرک وبت پرست و چه عرب وچه ترک وچه …. باشد  بپسندد .

آزردن هرجانی ، آزردن ِ خود خدا هست
کشتن وآزردن ِبه« حـق »،
کشـتـن وآزردن خود ِحـق هست
کشتن وآزردن به حق ، وجود ندارد
اخلاق درفرهنگ ایران، برشالوده «پسندیدن» است

انسان ، هنگامی درپی آزردن نخواهد بود ، که آزردن را  « نپسندد » . کشش ویازش ازگوهرمهر، به زیبائی درجان ، « پسند » میباشد .

هرآن چیز، کانت ( که آنت ) نیاید پسند
دل ودست دشمن ، بدان در مبند – فردوسی

هنگامی از « مغزجان انسان » ، مهربه زیبائی درپدیده ها  بجوشد ، آن را می پسندد ،  نه خشمی را که سهمناک وآزارنده است . نپسندیدن ، با گزند رسیدن به جان ، کار دارد :

هرآن چیز، کان دورگشت از گزند
بدان چیز، نزدیک باشد پسند – فردوسی

کیخسرو میگوید که هرچند که دلم کینه کسی را بجوید ، ولی آن کاربد ، برضد پسندم باشد ، باو آن بدی را نخواهم کرد . پسند ، این کشش ژرف جان ( بهمنشی ) است :

چنین گفت کیخسرو هوشمند   که هرچیز، کان نیست ماراپسند
نیارم  کسی را همان بد بروی   اگرچند باشد، دلم کینه جوی

درشاهنامه بیشتراز آنچه پسند جهان آفرین ، و آنچه نا پسند جهان آفرینست ، سخن میرود ، نه ازامر ونهی او . خدا ، امر به نیکی ونهی ازبدی نمیکند ، بلکه گوهرش ، نیکی ( مهربه جان ) را می پسندد ، و بدی ( آزار وگزند به جان ) را نمی پسندد . چون خدا نیزکه « جانان واصل ضدخشم است » ، همان کششی ویازشیست که درجان هرانسانی هست ، وانسان با داشتن همان گوهر ، می پسندد ونمی پسندد

نباشد پسند جهان آفرین     که بیداد جوید جهانداروکین

« پسند وناپسند » که فرهنگ اخلاقی ایران برآن بنا شده است، برتصویر « همگوهری خدا با انسان درجان » استواراست ، نه برپایه « امرونهی خدای قدرتمند وعالم ،  و اطاعت وتابعیت وتسلیم انسان جاهل وظالم وکنود، ازآن دراثر بیم ازخشم آزارنده او ».

جان ، که « جی + یان » باشد ، به معنای « خانه ومنشاء زندگی» و« خانه عشق » و « خانهِ خدای زندگی وزمان وموسیقی ورقص وشناخت » است . زندگی وعشق ، گوهر خود خدا درانسانست . آزردن هر جانی ، آزردن خود ِ خدا ست . درفرهنگ ایران ، کشتن وآزردن هیچ جانی ، « به حق »  نیست . کشتن به حق ، برضد اندیشه آزردن جانست . جانِ دشمن وکافروملحد و مشرک و مجرم وجنایتکارهم ، جانست ، وهمان ارج جان موءمن ودوست را دارد . جان دشمن هم ، جان خدای ایرانست . « آزردن » درفرهنگ ایران ، به معنای« آزردن جان» است . درفرهنگ ایران ، « رهائی ازگزند وآزارو درد » ، گرانیگاه اخلاق ودین بود ، نه رهائی ازگناهی که ازعدم اطاعت به الله پیدایش می یابد . « مباش درپی آزار» ، به معنای آنست که دراندیشه آزردن جان هیچ انسانی نباید بود . این ، تنها میزان کردار واندیشه وگفتاردرفرهنگ ایران است و آزادی برپایه  پذیرش این اصل ، نهاده میشود ، و انسان ، ازآن پس ، آزاد است که هرچه میخواهد بکند .

به عبارت دیگر ، انسان ، آزاداست ، به شرط آنکه درکردار وگفتار واندیشه اش ، جان وخرد دیگران را نیازارد . جان هرانسانی ، هرچند عقیده وایدئولوژی ومذهبی  دیگر داشته باشد ، گزند ناپذیر است . بدینسان ، انسان ، دیگر نیازی به امر ونهی ازهیچ مرجعی وقدرتی ندارد ، چون جان انسان ، « هوفریان = هو+ فری+ یان » ، خانه زیبائی وعشق نیکوئی هست ، خانه « عشق به زیبائی » هست . انسان ، درعشق به زیبائی ها ، نیکی وبدی را کم کم  کشف میکند   .

فرق نیازردن ِجان  درفرهنگ ایران
با
مدارائی با دشمن (معتقتدان به مذاهب دیگر) دراسلام

درفرهنگ ایران ، جان ، اولویت بر« ایمان واعتقاد به مذهبی یا ایدئولوژی » دارد . جان ، مفهومیست فراگیر، که درچهارچهره یا نیروپدیدارمیشود : ۱- بوی ( خرد) ۲- روان ۳- دین ۴- فروهر.

نیازردن جان ، به معنای نیازردن ِ خرد وروان ودین ( بینش زایشی ازنهاد خود انسان ) وفروهر( پیوند مستقیم وبیواسطه باخدا یا جانان ) است . دین درفرهنگ ایران ، ربطی به پدیده «ایمان » ندارد ، چون بینشی هست که مستقیم ازگوهریا فطرت خود انسان ، میجوشد و یقین گوهریست و آموزه یا بینشی نیست که بدان ایمان آورده میشود وبا آن عهد ومیثاق بسته میشود . به دین نباید ایمان آورد ، بلکه دین ، نیروی زایندگی بینش درخود هرانسانیست . مثلا بازداشتن جان ( فروهر) ازپیوند مستقیم فرد انسان  با خدا ، آزردن جان اوست. ایمان به این عقیده یا آن مذهب ، هیچ گزندی به اولویت جان نمیزند .

ازسوئی اندیشیدن با خرد ، که نگهبان جانست ( نفی حکومت دیگری برانسان ) برتری ، بر ایمان به هرمذهبی یا عقیده ای دارد . و پذیرش هرمذهبی وعقیده ای ، تابع « اندیشیدن خرد و تغییراندیشه اوست » . ایمان به هیچ مذ هبی ، حق سلب گزینش ازخرد انسان  را ندارد .  این خرد هست که ایمان به این مذهب یا آن عقیده را برمیگزیند وحق دارد آن را تغییر بدهد . ایمان به هرمذهبی ، جای « دین » را که بینش زایشی ازخود فرد انسانست نمیگیرد . بدینسان ، فرهنگ ایران ، حکومت یک مذهب وعقیده یا آموزه ای که خود را تنها حقیقت منحصربه فرد میداند ، نمی پذ یرد .

فرهنگ سیاسی ایران ، استوار برمفهوم « مدارا بودن یک حکومت مذهبی وعقیدتی نیست ، که خودرا دربرگیرنده حقیقت میداند . بلکه استوار برآنست که تخم خود خدا که اصل وبن حقیقت است ، درهمه انسانها ، همان « آتش جان او» هست که درخردش ، حق به گزینش درآزمایش دارد ، و دین بطور کلی ، آموزه آموختنی نیست ، بلکه سرچشمه حقیقت نیک وبد وزشت وزیبائی وداد وبیداد ، درخود اوهست . فرهنگ ایران ، نه مدارائی حکومتی ، نه مدارائی فردی را میخواهد ، و اساسا داشتن مذهب وعقیده دیگر، جزو مقوله « دشمنی » نیست تا با آن مدارا باشد. هیچ عقیده ومذهبی ، دین من نمیشود .

ایمان به مذهب وعقیده وایدئولوژی های گوناگون ، از دید فرهنگ ایران ، همیشه تابع « ارج ِ جان انسان » است . دادن اولویت به « ایمان به یک مذهب ویا ایدئولوژی یا عقیده » ، نابود کردن « ارج جان انسانی » است که گرانیگاه فرهنگ ایرانست .  فرهنگ ایران، خواهان « مدارائی مذهبی وعقیدتی » نیست ، بلکه خواهان شناخت « ارج جان انسان » به عنوانِ ( به کردار ِ) برترین ارزش است که ایمان به مذاهب وعقاید وآموزه هارا فرع ِ « ارج ِ  جان » میسازد . ازاین رو هست که « نیازردن جان » ، فقط نیازردن « زندگی بیولوژیکی » نیست.

این خشم ( ترس ازقهرودرشتی وتجاوزگری)است
که جان را میآزارد

آزردن ، از ریشه « زر= zar» برآمده که به معنای « خشمگین شدن و عذاب دادن » است. اصطلاح « خشم » درفرهنگ ایران ، به معنای « اصل قهرورزیدن وپرخاش کردن ودرشتی ( خشونت ) و ترسانیدن وکین ورزی است » . کسیکه میآزارد ، گوهرخشم ( قهروخشونت وپرخاشگری وتهدید ) دارد .  ولی گوهر هرانسانی ، « بهمن= خرد ضدخشم » است که در « ارتای زیبا = هوچهره + وسرفراز+ و اصل راستی » پیدایش می یابد . « ارتا » ، همان « هُدهَد» است که سپس مرغ سلیمانش کرده اند، و فطرت وگوهرهرانسانیست.

سالها پیروی ِ « مذ هب رندان » کردم
تا به « فتوای خرد » ، حرص به زندان کردم
من به سرمنزل عنقا ( سیمرغ ) نه به خود ، بـُردم راه
قطع این مرحله ، با « مرغ سلیمان » کردم

هدهد که « هوتوتک» باشد ، و به معنای « نای به = وای به » است  ، همان « ارتا » هست که آتش جان هرانسانیست و چشمانش درتاریکی ، آب زندگی ( آوه ) را می بیند ، و هرانسانی را مستقیما به نیکی وبی آزاری و آشتی و زیبائی وسیمرغ ، راهبری میکند . ُگل ارتا ، که مرزنگوش باشد ، عین الهدهد خوانده میشود . درفطرت انسان « چشم هدهد » هست که میتواند درتاریکی های آزمایش وتجربه ، اصل نیکی وزیبائی وبی آزاری  را که « سیمرغ » باشد بشناسد وبدان راهبری کند .

جمشید که درفرهنگ زنخدائی – ارتائی ایران ، نخستین انسان ، یعنی بن همه انسانها شمرده میشده است ، نخستین کاری را که میکند ، آنست که جهان را بی بیم میکند ، چون گوهر بهمنی ( بهمنشی = هخامنشی = مینوی دوستی ) دارد ، یا به عبارت دیگر، چون چشم هدهدی دارد . یعنی فطرتش ، هیچگاه به خشم ، روی نمیآورد تا بترساند . همه انسانها ، این فطرت را دارند که با قهرودرشتی وپرخاش وکین ، نمیترسانند ، چون ترس ، بدترین « آزار وجودی انسان » است .

انسان باید نترسد ، تا راست باشد . آنکه میترساند ، دروغ وریا وخدعه وتزویر ومکر و چنگ وارونه زدن را ، درجهان ، خلق میکند . وعظِ صداقت کردن ، به پشیزی نمی ارزد . جائی که مردم میترسند ، حقیقت وراستی نیست ، هرچند نیزکه همیشه درآنجا ، وعظ راستی وحقیقت شود . خدائی که بترساند، صداقت را درانسانها ، ریشه کن میکند . کسیکه میترساند ، خالق دروغ وریا وخدعه ومکر ونفاق است . راستی ( صداقت = حقیقت ) هنگامی واقعیت می یابد که دراجتماع ، ترس ازقهرودرشتی وپرخاش نباشد .

خشم است که مردم را میترساند و انسان درترس وبیم ، به ناچار، دروغ میگوید و ریا و خدعه وتزویرمیکند . و چون درفرهنگ ایران ، حقیقت ( ارتا = بنیاد راستی ) درفطرت خود انسانست ، هنگامی حقیقت ، می چهرد ( ازگوهرانسان) پدیدارمیشود که ترس ازقدرت قهرآمیزو خشن وپرخاشگری نداشته باشد . راستی ، همین « درون نمائی یا شفافیت یا پاکی » یا به عبارت دیگر، اینهمانی گوهرانسان با پیدایش آن درکردارواندیشه وگفتار- است ، که درفرهنگ ایران « اشه » نامیده میشد . بوی خوشی که گل ها وگیاهان ( اسپرغم ها ) میدهند ، بوئی که  سودهِ مشک وعود و مورد وصندل وعنبربا ریختن بر آتش میدهند ، پیدایش راستی ، یعنی حقیقت آنهاست . آتش در درون گیاهان ( اوُر وازیشت ) و دردرون جان انسان ( آتش جان = هوفری یان = زیبائی وعشق ، آتش جان) انسانست . ازاین رو همه آنها ، بوی آشتی وعشق وزیبائی میدهند . همه خدایان ایران ، اینهمانی با گلها وگیاهان ودرختان خوشبو دارند ، یعنی راست هستند و مهرمیورزند .

سیمرغ درشاهنامه ، برفرازسه درخت خوشبو خانه دارد ، یعنی بوی سه درخت ۱- سروکوهی ( شیز، عنبر) و۲- عود قماری و۳- صندل ( غار= نـرد= رند ) باهمست . سیمرغ ، سه بوی سه درخت مهر است که باهم آمیخته اند . بوی ، که « مهرو آشتی و همآهنگی » باشد ، گوهر سیمرغ یا « وای = مرغ + باد نیکو+ خدا » میباشد که اصل پیوند دهنده درهرچیزیست . گوهرهرچیزی وهرانسانی  که حقیقتش هست ، بوی « میدهد» و این بوی را نمیشود تسخیرو تصرف کرد وبازداشت  . جلو ِبوی دادن از طبیعت را نمیتوان گرفت. وازاین روهست که بوی هرچیزی ، نشان حقیقت ( مهروآشتی ) است . ازاین رونیزهست که حافظ میگوید:

واعظ ما ، بوی حق نشنید ، بشنو ، کاین سخن
درحضورش نیز میگویم ، نه غیبت میکنم

واعظ ، از امر ونهی وشریعت ( امرونهی ، پیدایش خشم هستند که میترسانند ) ، همیشه وعظ میکند و طبعا همه مردمان را ملول میسازد ، چون  « بوی حق » را نشنیده است . نه واعظی در دوره ومحله سکنای حافظ ، بلکه وعاظ درهمه دوره ها ودرهمه جا ، بوی حق را نشنیده اند ، چون حقیقت را که مهراست ، مستقیما ازگوهر جانها ، نبوئیده است وبا آنها آمیخته نشده است .  شناختن حقیقت ، مسئله آموختن حقیقت نیست ، بلکه  ، مسئله « بوئیدن مستقیم  گوهر هر چیزبا حواس خود» هست ، نه حفظ کردن وآموختن وانتقال دادن این آموخته ها به دیگران . به قول فردوسی :

کسی که بـوَد « سـوده روزگار»
نیابد به هرکارش ، آموزگار

این « سودن = جفت شدن وآمیختن » با زمان ( تغییرات گیتی ) هست که برترین مرجع است .

بوئیدن ، شناختن مستقیم باهمه حواس انسانست

درفرهنگ ایران ، به « حس کردن بطورکلی » ، بوئیدن میگفتند . چون حس کردن ، درفرهنگ ایران ، جفت شدن یا آمیختن با گوهر ِ نهفته در پدیده ها بود . همه حواس ،  مانند بینی ، پدیده هارا مانند هوا( باد= وای = اصل زندگی و عشق )  به درون جان خود ، می هنجند( می کشند ) . دوسوراخ بینی ، بهرام ورام ( دوبن ٍ حفت باهم ) بودند ، و شش یا ریه ، « پـَری » بود ( تحفه حکیم موءمن ) . این « وای نیکو» هست که دروزیدن ، بوی را که گوهرچیزهاست آشکارمیسازد ، و باخود، به شـُش انسان ( جگرسفید )  ، انتقال میدهد ، تا تبدیل به آتش جان ( هو- فری- یان ) بشود .اینست که « بودادن » ، معنای « جفت شدن وآمیختن ومهرورزی » داشته است . هنوزنیز به عمل گردافشانی درخت نرینه به خوشه درخت مادینه ، « بودادن ، بو داده » گفته میشود ( دشتستانی، لاری ، لکی … ) . مهر، که آمیختن و همآهنگی وآشتی باهم باشد ، گوهرسیمرغ ( = وای نیکو = فـرن = پران = ارتا ) و طبعا فطرت هرانسانیست که آتش جانش ، « وَه + فـرن + افتار» است . اصل آفرینندگی درهرجانی ، « نریوسنگ » خوانده میشود که نام دیگرش « هم بغی » یا « انبازی وهم آفرینی » است . درگزیده های زاداسپرم ( ۳۰- ۴۳ ) میتوان دید که نریوسنگ ( همبغ = اصل انبازی= باهم آفریدن= همخدائی) جان وبوی وفروهرو روان را که قوای ِ نهفته دربن انسان هستند ، به هم می پیوندد وازنو زنده میکند . ازاین رو هست که درفرهنگ ایران ، جوهراصلی وجوهرذاتی هرچیزی را « هم بونی = hambunih » میگویند .

چهاربُن ( همان چهارنیرو یا چهارپر) درانسان باید با هم همکاروانبازشوند تا زندگی را ازنو بیافرنیند . مثلا گاهنبازششم که تخمیست که جهان ازنو ازآن آفریده میشود « همسپاهی =  hamspa-maidya » نامیده میشود که به معنای آنست « همه باهم دریک گروه باهمند ».  سیمرغ که همان ارتا ( یا فرن ، یا وای نیکو ) ، خدای ایرانست وخوشه ایست که تخم همه انسانها وزندگانست ، درهمه پیدایش وتجلیاتش ، بیانگر این اصل آشتی ومهروهمآهنگی وپیوستگی وهمآفرینی است . درگرشاسپ نامه ، سیمرغ با نای منقارش ، نماد همآهنگی نواهای ابزارگوناگون موسیقیست . نای منقارش ، سوراخهائی دارند که باهم یک ارکستر هستند .

بهم صدهزارش خروش ازدهن
همی خاست ، هریک به دیگرشکن
تو گفتی ، دوصد بربط وچنگ ونای
بیک ره شدستند ، دستان سرای
فراوان کسی ، ازخوشی آن خروش
فتادند وزیشان ، رمان گشت هوش

این همآهنگی وهمنوائی نواها ، همه را رقصان ومدهوش میکند. سیمرغ درتجلی دیگر به گرشاسپ ، همآهنگی و پیوستگی رنگارنگی و گوناگونی گلها ست .
پدید آمد آن مرغ هم درزمان

ازوشد ، چو صد رنگ فرش ، آسمان
چو باغی روان درهوا ، سرنگون
شکفته درختان درو ، گونه گون
چو تازان کـُهی ، پر گل ولاله زار
ز بالاش ، قوس قزح ، صد هزار

سیمرغ ، گوهر رنگین کمان دارد ، چون « کمان بهمن = اصل آشتی » است و فرش پرنقش است . فرش که نماد همآهنگی نقشها ورنگهاست ازاین رو « فرش » نامیده میشود ، چون مانند سیمرغ ، بیان « فرشگرد = نو وتازه شوی » هست .

و در داستان بانو گشسپ  ( بانوگشسپ نامه ) ، شاه پریان ( غین = ابرسیاه وباد= وای ، که همان سیمرغست ) ، سرپوشی ازپرنیان دارد که حاوی نقش زیبای دخترش ( بیدخت = خرّم = زِهره ) است . سرپوش چیست ؟ آنچه سررا میپوشاند ، همان مو وگیسووزلف وطره وجعد است . درمتون پهلوی دیده میشود که مو ، اینهمانی با گیاهان داده میشود . دراصل خود واژه « موی » نیز ، همان نای بوده است ( موئیدن = نالیدن هردو با نی هستند ) که دراصل رد همه گیاهان شمرده میشده است . گیسو ، معنای « مجموعه گیاهان و گلها ودرختان ( باغ ، گلستان وچمن ..) را دارد ، وخوشه است که ابربهاری درباریدن وباد( وای ) در وزیدن، به روی زمین وسرکوهسار، پرنیان منقش میپوشاند . چنانچه این اندیشه نزد شعرای ایران باقیمانده است :

آمد آن بهار توبه شکن
پرنیان گشت باغ وبرزن وکوی- رودکی
چون پرند بیدگون ، برروی پوشد مرغزار
پرنیان هفت رنگ اندرسر آرد کوهسار- فرّخی

نخستین بخش سقف آسمان ، فرّخ ( رام = بیدخت = زهره ) بود و زمین که آرمئتی باشد ، فرخ زاد خوانده میشد . به عبارت دیگر، آسمان ، زمین خرّم را میزاید . و برای همین فرّخ است که حافظ میسراید :

نسیم مشک تاتاری خجل کرد    شمیم زلف عنبربوی فرّخ
اگرمیل دل هرکس بجائیست
بود میل دل من ، سوی فرّخ
غلام همت آنم که باشد   چوحافظ ، بنده وهندوی فرّخ
درمجلس ما عطرمیآمیز که مارا
هرلحظه زگیسوی تو، خوشبوی، مشام است

به همین علت نیز، گیسو، خوشه ( سنبل ) خوانده میشود و در مُهره ای که ازکرمان بدست آمده ( هزاره چهارم پیش ازمیلاد ) ، گیسوی زنخدا، با سه خوشه اینهمانی داده میشود . درمتون پهلوی ، گیسو با سه خدای گوناگون اینهمانی داده شده اند که عبارتند از ۱- امرداد ۲- کیوان ( زحل ) و۳- ارتا ( درروایات فارسی ) . درواقع ، گیسو که درسه رشته بهم بافته میشوند، اینهمانی با همین مهروپیوستگی وهمآهنگی سروکاردارد . چنانکه عبید زاکان،زحل را درقصید اش ، خداوند « خرقه وزنار= کستی » میداند وهردو ، نماد مهروپیوند هستند . ازاین رو همیشه گیسو وزلف ومو ، بوی مهر میدهند :

به بوی نافه ای ای کاخر، صبا زان طره بگشاید
زتاب جعد مشکینش  چه خون افتاده در دلها – حافظ
عمریست تا ززلف تو، بوئی شنیده ام
زان بوی ، درمشام دل من هنوزست ، بو – حافظ
من ازافسون چشمت مست واو ازبوی گیسویت
زهی همت که حافظ راست از دنیی وازعقبی
آن را که بوی عنبر زلف تو آرزوست
چون عود ، گو برآتش سودا ، بسوز وساز
خرد که قید مجانین عشق میفرمود
به بوی سنبل ( خوشه ) زلف تو گشت ، دیوانه
به بوی زلف ورخت ، میروند ومی آیند
صبا ، به غالیه سائی و ، گل به جلوه گری

چرا گوهرسیمرغ ، درشاهنامه
اصل آشتی ومهرودوستی وعشق است؟

بالاخره این اندیشه که گوهرسیمرغ ( که بـُن هرانسانی نیزهست ) ، آشتی ومهروپیوند وعشق است ، در تصویری که درشاهنامه ازسیمرغ شده ، نیزبازتاب میشود . درشاهنامه ، سیمرغ ، همآهنگی و آمیختگی بـُوهای خوش ( خوشبویه ها ) است که اوج پیکریابی سراندیشه « مهروآشتی » است . به عبارت دیگر، سیمرغ ، پیکریابی « رنـدی » است که در« درِ مهر = دیرمهر= آتشکده  » ، میسوزاندند تا فضای مهر سیمرغ را ، ازمهرو دوستی ، پرکنند . حافظ اصطلاح « دیررند سوز » را ازاین زمینه گرفته ، چون در دیر( آتشکده ،درمهر= دیرمهر خوانده میشد، چون آتش درمرحله نخست، تابش یا گرما یعنی مهربود وسپس روشنی) و درآتشدان یا « سنبله زر » ، رند= که مورد و صندل و برگ بو، و عود  باشد میسوزاندند. درشاهنامه اندیشه مهروآشتی ِسیمرغ ، در آمیزش بویهای خوش ، که ازسه ۱- درخت برگ بوی (غار= دهمست = نرد= صندل) و ۲- شیز( دراصل ، سروکوهی = اردوج یا پیرو بوده است ) و۳- عود قماری برمیخیزد ، پیدایش می یابد .

وای ِبه ( سیمرغ ) که آذرفروز است دروزیدن به چیزها ، گوهر آنهارا که « ارتا یا پـرن یا هوفـری » هست ، آشکارمیسازد وباهم میآراید . ازاین رو « بـوی » و « روان » ، دوبخش یا دونیروی به هم پیوسته در بن انسان هستند ، چون روان (  va+ur) که آتش افروخته ( ur) ازوای ( vaay) است ، بوی مهر را ازگوهر انسانها ، آشکار( اشه ) وپدیدارمیسازد . اینست که درشاهنامه دیده میشود که سیمرغ ، اصل پراکنده کننده بوی مهرو آشتی است ، که خرد را درشادی فراوان غرق میکند ( مدهوش= مد+ هوش = هوشی که سرشارازشادی میشود ) . ایرانی ، خدا را ، دربوی مهری او که جهان را فرامیگیرد  و استشمام میکند و ازفروهنجیدن آن همیشه ازنو، زنده میشود و به شناخت مستقیم حقیقت میرسد ، درمی یابد .

هنگامی که سام به آشیانه سیمرغ نزدیک میشود ، که زال وبچه سیمرغ درآنجا باهم وهمال همند ( همال درسغدی ، هم ارتا  ham-arthaمیباشد )  بوی مهر به او میوزد :

بدو اندرو، بچه مرغ وزال    تو گفتی که هستند هردوهمال
همی بوی مهرآمد ازباد اوی
بدل شادی آورد ، از یاد اوی

و هنگامی سیمرغ ، زال را برای پدرش که درآغاز، اورا دورافکنده وبه دست مرگ سپرده بود ، باز میآورد :

بپرید سیمرغ و برشد به ابر
همی حلقه زد برسر مرد کبر
زکوه اندر آمد چو ابر بهار    گرفته تن زال را درکنار
زبویش ، جهانی پرازمشک شد
دودیده مرا با دولب خشک شد

اینکه فرزندی را که سام به مرگ سپرده است ، اکنون خداوند بجای کیفردادن به سام  ، با مهر، باز میدهد ، واین تجربه تکان دهنده ، برای سام ، تجربه اوج مهرورزیست ، چون او چنین انتظاری را نداشته است .

زمهر وی و ، بـویه پـور خویش
خرد درسرم ، جای نگرفت بیش
به پیش من آورد ، چون دایه ای
که ازمهر باشد ورا مایه ای

سیمرغ درمقابل قاتل ، بجای قصاص او وخشم ورزیدن با او ، مهرمیورزد . همینسان ، هنگامی سیاوش که یکی ازپیکریابی های خود سیمرغست ، به فرمان  افراسیاب کشته میشود وخونش برزمین ریخته میشود ، ازخون سیاوش ، کین ورزی وکین توزی و انتقام خواهی و قصاص نمی روید ، بلکه درخت نرد ( صندل = برگ بوی = ماه بهشتان = رند ) ، درخت مهرودوستی وعشق ورندی میروید ، که یکی ازسه درخت مهراست که آشیانه سیمرغ میباشد . با ریختن خون سیاوش :

همه خاک آن شارسان ، شاد شد
گیا برچمن ، سرو آزاد  شد
زخاکی که خون سیاوش بخورد
به ابراندر آمد ، درختی ز« نرد = صندل= برگ بوی »
نگاریده بر برگها ، چهر او
همی بوی مشک آمد از مهر او

ازخون سیاوش ، درختی رُست که همه برگهایش همان فرشگرد و باز زائی سیاوش(سیور+ شان ) = سیمرغ بودند.  این همان اندیشه برخاستن سیمرغ ازخاکسترش هست .سیمرغ ، اصل باززائی مهر وآشتی ودوستی وعشق است . سیمرغ ، سوخته وکشته میشود ، ولی قصاص وعذ اب دوزخ وکیفروکین توزی نمی آورد ، بلکه  ازنو ، مهرودوستی وعشق او هزاران برابر میشود . به این پدیده « پیروزی » گفته میشد  .

این « بـو که گوهرمهراست » ، انسان هارا برمیانگیزد و بیدارمیکند . نام « بودا » ، که همین واژه « بوی » هست ، به معنای « بیدار» است. « but» دراوستا ، به معنای ۱- بوئیدن ۲- عطرآگین ساختن ۳- بوبردن وآگاه شدن ۴- بیدارکردن وبیدارشدن و۵ – برانگیختن و ۵- بخور دادن را دارد ( یوستی ) . با افروختن بوی گوهرچیزها که « ارتا = هوفری = عشق ودوستی نیکو» هست ، انسانها ازحقیقت ، برانگیخته میشوند ، ازحقیقت آگاه میشوند ، درحقیقت وخدا ، بیدارمیشوند، یا به عبارت بهتر، « بود » می یابند . این بوی مهر که گوهر خدای ایران سیمرغ ( وای به ، ارتا ، فرن = ) هست ، هرانسانی را منقلب و بیدارمیکند . اینست سیمرغ ، جهان را پرازبوی مشک میکند . مشک دراصل به بوی همه گیاهان گفته میشده است .  مشک ، بوی ویژه سیمرغست . چون با وزیدن ، گوهرهمه گیاهان را میافروزد و آشکارمیسازد و طبیعت را بیدارمیسازد .  ومشک دراصل به معنای بوی خوش همه گیاهان بوده است .

چون کائنات، جمله به بوی تو زنده اند
ای آفتاب ( آفتات هم ارتا هست ) سایه زما برمدارهم
برسرتربت من ، بی می ومطرب ، منشین
تا به بویت ، زلحد رقص کنان برخیزم

راه طلب( جستجوی حقیقت وسیمرغ ) خاکیست که بوی عنبرمیدهد و این بویست که به « بهروزی » میکشد

غبار راه طلب ، کیمیای بهروزیست
غلام دولت ( به معنای سعادت ) آن خاک عنبرین بویم

وبو که اینهمانی با مهرنهفته درگوهرجان دارد ، درزُهد،نیست

ززهد خشک ملولم ، کجاست باده ناب

(باده ، آتشیست که بوی مهروراستی را درانسان میافروزد )

که بوی باده ، مدامم ، دماغ تر دارد
اگربه باده مـُشکین ،  دلم کشد ، شاید
که بوی خیر، ززهد وریا نمی آید

این بوی گل (ارتا = گلچهره) است که مهررا دردل برمیانگیزد

برخاست بوی گل ، از درآشتی درآی
ای نوبهار ما ، رخ فرخنده فال تو

با این بوی مهر است ، که جانها وخردها، بیدارمیشوند . چرا سروش که آورنده اندیشه (= فرمان ) بهمن یا آسن خرد از ژرفای تاریک ضمیرانسانست ، انسان را بیداروهشیار( اوشین گاه ) میسازد ؟  چونکه سراسر وجودش بوی مهر میدهد . درشاهنامه درباره سروش میآید که

چوشب تیره ترگشت از آنجایگاه
خرامان بیامد یکی « نیک خواه »
فروهشته ازمشک ، تا پای موی
به کردار حور بهشتیش ، روی
سروشی ، بدو آمده از بهشت    که تا بازگوید بدو، خوب وزشت
که تا بندها را بداند کلید    گشاده ، به افسون کند ، ناپدید

نیکخواه ، ترجمه « خجسته » است که گل همیشه بهارمیباشد . سروش دارای مویا گیسوی مشکین هست که ازسرش فروهشته وتا پایش را پوشیده است . سروش ، سراسروجودش، بوی مشک میدهد . ازاین رو هست که همیشه بیداراست و همیشه انباشته ازمهربه جانهاست و هرجانی را ازخطرآزرده شدن ، آگاه میسازد و بر میانگیزد و برای هرانسان با همین بوئیدن « کلید شناخت خوب وبد » را میآورد . هرانسانی ، ازبوی سروش که ازنزد بهمن ( اصل آشتی وهمآهنگی درگوهرانسان ) میآید ، کلید شناخت خوب وبد را می یابد .

گفتم که بوی زلفت ، گمراه عالمم کرد
گفتا اگر بدانی ، هم اوت ، رهبر آید
مدامم مست میدارد  نسیم جعد گبسویت
خرابم میکند هردم فریب چشم جادویت
من وبادصبا مسکین دوسرگردان بی حاصل
من ازافسون چشم مست و او ازبوی گیسویت

این مستی ، انقلاب وجودی انسان در بیدارشدن ازمهراست . این بوی هست که گوهرهمه انسانها را بسوی سیمرغ میکشد . افروختن این بو درگوهرانسانها نیزهست که سیمرغ را بسوی انسانها میکشد.

حـافـظ و رنـد الحمی

انت روائح رند الحمی و زاد غرامی
فدای خاک در دوست باد جان گرامی – حافظ

حافظ میگوید که ای دوست ، تو بوهای خوش « رند درآتش گداخته » ریخته شده ای ، که عشق را درمن میافزائی . « رند » که شریعت وطریقت « رندی » شده است ، بوهای خوش درختان برگ بو( صندل ) ومورد و عود هستند که هرسه « رند » نامیده میشده اند  و آنان را سوده یا  رندیده ، در آتشدان یا آتش میریخته اند تا بوی مهر، جهان را پرکند . این درختان اینهمانی با خدایان مهرو دوستی وعشق داشته اند . خود سیمرغ درشاهنامه برفراز، همین سه درخت ، آشیانه دارد. اینست که رندی ، طریقت وشریعت ومذهب این خدایانست که اصل مهری وعشق ودوستی بوده اند که جهان وزمان وزندگی را میآفرینند . « رند الحمی » درشعر حافظ ،  اشاره به این خداهست که محبوبه ومعشوقه اوست . چون این درختان خوشبو که « رند» نامیده میشدند اینهمانی با این خدایان داشته اند . « حمی » ، گرمای آفتابست . « حم » به معنای گرم کرده ، تافتن به تنورآتش وگداختن ، ودنبه وپیه گداخته است . رند که برگها وچوبهای رندیدهِ این درختان خوشبوی است ،درآتش گدازان افشانده میشد و بوی مهر از آنها برمیخاست ، که اینمهانی با مهرودوستی وعشق داشت . با همین بوی ازریختن رند درآتشدان ( مجمر) بود که خدا ( سیمرغ ، ارتا ، خرّم ) را فرامیخواندند . سوختن پرسیمرغ نیزهمین « فراخوانی سیمرغ با بوی پر خودش » هست ( پر= برگ ) که برگهایا چوب درختان خوشبو میباشد که اینهمانی با سیمرغ دارند  .  و « حمی » درعربی به « محل اقامت معشوقه که دست هیچکس بدان نمیرسد میباشد » . و زال ، هنگامیکه رستم ورخش درنبرد با اسفندیار بسختی خسته وآزرده شده اند، با ریختن همین رند ها درسه مجمر، سیمرغ را به یاری میخواند تا با مهرش ، جان آزرده رستم ورخش را از درد رهائی بدهد . زال درفرازکوه :

به پیشش سه مجمرپرازبوی کرد
زخون جگر، بر دو  رخ ، جوی کرد
بدو گفت سیمرغ ، شاها چه بود
که آمد ازین سان ، نیازت به دود

سیمرغ ، مهربه همه جانها میورزد ، چون خودش « جانان = خوشه همه جانها» است ، وهردردی وآزاری به هرجانی ، درد وآزاراوهست . اینست که برضد هرگونه آزاری هست و اصل آزار ، درفرهنگ ایران ،« خشم » نامیده میشود که به معنای « قهرو پرخاش وپرخاشگری وترساندن وکین ورزی » است . اینست که « بهمن وارتا وسروش » ، ضدخشم ، یعنی ضد آزاربه هرجانی ( ولو دشمن وکافرو مجرم وملحد … باشند ) هستند . درفرهنگ ایران ، این سروش ( آورنده اندیشه ازبهمن ، اصل آشتی وشادی ) که فرمان میآورد ، خودش سراپای بوی مشک میدهد ، یا بسخنی دیگر، گوهرمهراست ( نیکخواه = خجسته = ارتا ) و واژه « فرمان » ، به معنای « امروحکم ازقدرتی » نیست ، بلکه به معنای « اندیشه ازخردبهمنی خود انسان » است . ازآنجا که « ترس »  درفرهنگ ایران ، تجلی یا پیدایش خشم( قهروپرخاش ودرشتی ) است ، جان وخرد ( اخو، ارتا وبهمن = فطرت ) انسان را می آزارد . پس قدرتی یا الهی که با ترساندن ، ازانسان ، عمل واندیشه وگفتارنیکو میخواهد ، نخست خودش کارشرّ میکند ، و این شرّ را وسیله رسیدن به خیر میداند . بنا براین شریعت رندی ، درتضاد با شریعت اسلامست ، و این شریعت وطریقت ومذهب حافظ است .

شریعتی که برپایهِ ترساندن (آزردن) نهاده شده

اکنون نخستین پیام الله به رسولش محمد اینست که « قم فانذر = برخیز ومردم را بترسان » . با انذ اروارهاب و ترساندن وبیم کردنست که مردمان ، ایمان به شریعت اسلام میآورند . و فقط با ایمان آوردنست که الله نسبت به آنها « رحمان ورحیم » است ، وگرنه درکفر( ایمان نیاوردن به شریعت او ) ،  دچار عذاب وشکنجه ونابودی خواهندشد ، چانکه سراسر بشربی ایمان ، با طوفان نوح ، نابود گشتند . الله مقتدر، « رحیم » است ، رحم میکند و رحم ، به کلی با « مهر» فرق دارد . رحم ، پدیده ایست که با قدرتمند کاردارد . رحم ، ویژگی قدرتست ، نه عشق . نیک وبدی که استوار برترسیدنست ( امر به معروف ونهی ازمنکر) و بکـُن نکـُن است ، ضرورتا به « ریا وتزویرو مکروخدعه وتظاهر دراطاعت » میکشد ، که برضد فرهنگ ایرانست که برپایه « راستی = حقیقت » بناشده است .

بنا براین ، شریعتی که حافظ ازآن درغزلش صحبت میکند ، شریعت اسلام نیست . او رندی را نیز مذهب وطریقت وکیش وشیوه می نامد .  شریعت اسلام  ، با همین نخستین رسالتی که محمد دارد ، درپی ترساندن وآزار رسانیدن است . جائیکه بیم وترس هست ، خشم ( قهروپرخاش وخشونت وتهدید ) هست ، وجائیکه ترس ازخشم هست ، دروغ وتزویروخدعه وریا ( بی حقیقتی وضد حقیقتی ) هست .  ولی فرهنگ ایران ، برترس از خشم ( غضب ورحم ) الله بنیاد نشده است ، بلکه بر عشق به اصل زیبائی  در هرجانی درگیتی بنا شده است. تقوا ، عمل واندیشه ایست که پیایند همین ترس وخوف ازغضب الله است  . فرهنگ ایران ، برکشش ویازیدن به زیبائی ها ، دربُن همه چیزها درگیتی بناشده است . نیکی ، انچیزیست که درگوهرچیزها وانسانها هست ومیکشد. نخستین عنصرهرچیزی ، یا آتش جان هرانسانی ، « ارتا » هست که ویژگی فطریش ، « هوچهره = زیبائی= حـُسن = خوبی » و « سریره = زیبائی = حُسن = خوبی» است . ارتا ، هوچهره وسریره هست . این « عشق یا کشش یا یازش به زیبائی ِ گوهرخدائی هرچیزی »  است که انسان را « خواستارجهان یا گیتی » میکند . انسان ، خواستار جهان وزندگی درجهانست ، به عبارت دیگربه زیبائی ها درگوهر همه چیزها درگیتی ، مهرمیورزد وآنهارا میکاود و میزاید وپدیدار میسازد  . این عشق به زیبائی در درون چیزها درگیتی ، « خواستارجهان بودن » ، خوانده میشد که امروزه بدان « سکولاریسم » میگویند . به عبارت دیگر، انسان ، زیبائی خدا یا اصل جهان را در « آینه گیتی » میدید و انسان ، ازهمه آنها ، خواستگاری وخواستاری میکرد . این کشش ویازش به زیبائی اصل خدائی درهرچیزی درگیتی ، وپدیدار ساختن زیبائیها ازگوهر انسانها وطبیعت ، « رندی »  خوانده میشد .

« رنـد » ، عاشق تجلی یا پیدایش ِ اصل زیبائی ازگوهر هرچیزی درگیتی ، درهمین جهان مادی هست ، که بیخ وبُن شادی میباشد ،  واین تجلی یا پیدایش ، همان مفهوم « راستی یا اَشــه » هست .  « ریا وتزویرو خدعه ، که جدا ناپذ یر از ایمان به الله ترساننده وانذار وارهاب کننده » است ، درست درمقابل این « راستی » میایستد ، که استوار بر « رندی = عشق ودوستی به زیبائی درطبیت چیزها » است . باده یا می یا بگمزیا نبید ، درفرهنگ ایران ، نیروی انگیزنده « آشکارشدن گوهرزیبای انسان  درراستی وشادی » است .

ریا ، حلال شمارند و جام باده ، حرام
زهی طریقت وملت ، زهی شریعت وکیش

پس این « شریعتِ مای حافظ » ، چنین شریعتی نیست . درست ، جان ِرنـد که « اصل عشق ودوستی ویازش به زیبائی » هست ، ازاین ریا درهرزهدی ، به سختی فرسوده و ملول وآزرده میشود ، که باز آتش اشتیاق به راستی ( صداقت = حقیقت ) را درو شعله ورمیسازد :

ریای زاهد سالوس ، جان من فرسود
قدح بیارو ، بنه مرهمی براین دل ریش

با سلطه شریعت اسلام با شمشیر و قساوت بی نهایتی که نشان دادند ، کسی دیگر جرئت آن را نداشت که نام « خرم دین » را بکار ببرد ، و بنا چار ازنامهائی بهره مند میشد ند که فقط آشنایان با فرهنگ ایران آن را هنوز میشناختند . « رند » یکی از این اصطلاحات بود. « رند » کیست و « رندی » ، چه مذ هب وطریقت و شریعت وکیش وشیوه است ؟  رند ، ازیکسو، نام اصل عشق ودوستی درفرهنگ ایرانست که بُن آفریننده جهان وزمانست .

وایرانی از این « رندی که اصل عشق ودوستی ومهرو آشتی » است ، هیچگاه دست نکشیده است ودست نخواهد کشید :

از دم صبح ازل ، تا آخرشام ابد
دوستی ومهر، بریک عهد ویک میثاق بود
روز نخست ، چون دم رندی زدیم وعشق
شرط آن بود که جز این « شیوه » ، نسپریم

مفهوم « رند ورندی » ازکجا آمده است ؟

رندی ، شیوه زندگی و منش مردمی ایرانیست که ریشه درفرهنگ کهنش دارد  .این مفهوم « رند ورندی » ازکجا آمده است ؟ خدایان ایران ، همگی ، اینهمانی با گیاهان وگلها ودرختان وخوشه ها داشته اند . ازاین رو گوهر و نهاد همه این خدایان ، « رنگ وبوی » بوده است . رنگ ، شیرابه همه گیاهان بوده است و همه ، « بوی مهرو آشتی ودوستی وعشق » میداده اند . این رنگ وبوی ، ازهم جدا ناپذیربودند . چنانکه معنای خود واژه « بوی » ، درترکی ، به معنای رنگ است . ودرترکی به شنبلید ( حلبه= ال+ به ) بوی یا بوی ئوتی گفته میشود وشنبلید ، اینهمانی با خدای روز۲۳ دارد که « دی به دین » باشد ومردم این خدا را « جانفزا » میخواندند . دی به دین ودی به آذر و دی به مهر، هرسه ، سه چهره دی = آذر+ دین+ مهر را نشان میدادند ، و دی که همان مهر وهمان خرّم  وهمان « بـه = بهی » است ، خوشبو هست . ازاینگذشته ،  واژه « گون=gun =gaona » نیز ، هم معنای رنگ وهم معنای بوی راداشته است . هوگون ( hugun= vohugaona) که به  رنگ  زیبا و چوب خوشبو گفته میشود ، نام درخت صندل ( برگ بوی = غار  ) و نام « کندرهندی» است که « بهروج » باشد. صندل درخت خوشبوئیست که برفرازش آشیانه وخانه سیمرغست . و بهروج ( بهروز) هم نام زُهره ( بیدخت = خرّم ) وهم نام بهرام است . بوی کندر، پیکریابی عشق بهرام ورام( زهره ) باهمست . کندر(بهروج ) ، درایران به صمغی ( ژد) گفته میشد که ازدرختان تیره سرو فراهم میشد . ودودرخت برگ بو وسرو ، درختان « همیشه سبز» هستند . ازاین رو « وهوگون = هوگون » ، هم خوشبو وهم خوشرنگند.

هرروزی درتقویم ایران ، اینهمانی با خدائی ورنگی وبوی خوشی وآهنگ موسیقائی ویژه ای داشته است . « رند » ، نام درختان وگیاهان خدایان آفریننده گیتی درایران بوده اند ، که اصل عشق ودوستی وآشتی ومهروخرّمی وجشن وشادی بوده اند ، که با آن ، گوهرجهان را سرشته اند . اینست که بوی برگ وچوب این درختان ، مهر وآشتی ودوستی و خرّمی وشادی بوده است .

« رند » بهlaurier = Lorbeerbaum درخت برگ بوی گفته میشود که نامهای گوناگون دیگرهم دارد . ازجمله نامهای آن غار و « نـرد » وماه بهشتان و « دهمست = دَهما + ا ُست »  است . دهما ، یکی ازنامهای خدای روز بیست ونهمست که نامش « مرسپنتا = ماراسفند » میباشد( درعربی ، معنای دهما باقی مانده است ، ولی در یزدانشناسی زرتشتی ، این معنا ، حذف شده است . یزدانشناسی زرتشتی با خدای روزبیست ونهم ، دردسرفراوان داشته است )

دهمست (ربطی به ده تا مَست ندارد ) بلکه به معنای « تخم خدای مهرودوستی وعشق»است . درشاهنامه ،هنگامی خون سیاوش را به زمین میریزند ، ازآن درخت نرد که همین درخت همیشه به غایت سبزوخوشبویست ،میروید که تا بآسمان میبالد . نام دیگردرخت برگ بوی « سندل = سند+ ال » است . لانه سیمرغ برفرازکوه البرز ، روی سه درخت ِ ۱- شیز( سروکوهی = پیرو= اردوج ) ، و۲- سندل ، و۳- عود قماری بنا شده است . ودربررسیهای گسترده ، دیده خواهد شد که درست « سندل » ، به معنای « زنخدای عشق ودوستی » هست و واژه « پسند » و« خرسند » نیز ،  ازهمین پیشوند « سند » ساخته شده است . درخت برگ بو یا رند ، اینهمانی با روز بیست ونهم درهرماهی دارد .   خدا ی این روز ، مرسپنتا = ماراسفند نامیده میشود . یزدانشناسی زرتشتی ، بجای آن « مانترا سپنتا » میگذارد و آنرا کلام مقدس اهورا مزدا تعبیروترجمه میکند. البته روزهای ماه ، همه اینهمانی با خدایان ایران داشته اند و نادرست بودن این ادعا وترجمه ،  ازهمین نکته فاش وآشکاراست . « مرسپنتا » به معنای « اصل افزاینده مهروپیوند » است ( سپنتا ، به معنای افزاینده است ، مراجعه شود به یوستی ) . مـریا مار یا اَمر ، همان پیشوند « مردم = مرتخم » ، « مرسین = مرسئنا = مورد » و « امرداد = امر+ تات »  میباشد . درعربی یکی ازنامهای ابلیس ، شاه پریان= ارتا ( هوفری ، آتش جان = هوفری یان ) ، خدای مجوس ، « ابومره » و « عمرو » هست که همان « امرو » باشد ، که یکی ازنامهای سیمرغ است . خدای روز بیست ونهم ، سیمرغ است که اصل پیوند وعشق ودوستی وزناشوئی میان « رام جید = روز بیست وهشتم » و « روزسی ام ماه = بهرام » است . یزدانشناسی زرتشتی میکوشد که نامهای این سه روزرا تا میتواند تحریف ومسخ کند ، تا تصویر نخستین پیدایش زمان وجهان را درفرهنگ ایران ، تاریک سازد . چون این سه روز آخرهرماهی ، باهم ، اصل پیدایش جهان وزمان وزندگی ازنو هستند . جهان وزمان ، ازاین سه تخم ، فرشگرد می یابد .

جهان وزمان ، ازخواست اهورامزدای زرتشت ، خلق نمیشوند ، بلکه از« تخم عشق ودوستی میان دوبُن » میرویند . به عبارت دیگر سیمرغ که همان « رند » باشد ، اصل پیوند میان رام وبهرام ، میان زهره ( بیدخت ) وبهرام هست و ازاین « جفت شدن دوبُن باهم »، که همان عشق ورزی « گلچهره واورنگ » حافظ باهم باشد ، جهان زندگی وزمان ازسرپیدایش می یابد . اینها باهم،« چکاد درخت زمان » یا « چیترآکات = چهرآزاد = تخم برفراز » میباشند،و ازاین بُن ،که عشق ِرام( زهره = بیدخت ) وبهرام باهمست ، جهان وزمان ، آفریده میشود .

این اصل پیوند ومهر ودوستی میان زُهره وبهرام ، همان « رند » یا همان « سیمرغ = مرسپنتا = ماراسفند » است . مَر یا مار ، دراینجا ، معنای « مهروعشق ودوستی » دارد که سپنتا ( = افزاینده = اف + زاییدن=zaayitan+af ) میباشد . یزدانشناسی زرتشتی این واژه را به « مقدس » تعبیر میکند . این زنخدا ، رند افریس هم نامیده میشده است . دربرهان قاطع درباره واژه « رند افریس » میآید که این واژه به معنای « پادشاه پادشاهان و کنایه ازپروردگار» است و سپس میآید که « درختی است که بارآن درخت ، مرغ است » . اینها اشاره وکنایه از« سیمرغ » است .

رند ، نام سه درخت خوشبویست که اینهمانی
با خدایانی دارند که اصل مهروشادی هستند

رند ، نامیست که به سه درخت بویا گفته میشود که نقش بزرگی درزندگی ایرانیان داشته اند . یکی به درخت صندل گفته میشود که درآنچه رفت ، توضیح داده شد . دیگر، به درختچه « مورد»

گفته میشود که درخت نخستین روز هرماهیست وبوی خدای این روز را میدهد ،وسه دیگر، نام درخت عود است که بوی نخستین عشق آفریننده جهان را میدهد،و آن اقتران هلال ماه با خوشه پروین است . ودرست سرهرانسانی که ماه پُر برفراز سروهمیشه سبزاست ، همین « عود » میباشد که برفراز آن و صندل وسروکوهی ، آشیانه سیمرغ است . شناخت این سه درخت رند که بویشان ، زمان وجهان وزندگی را میانگیزد وبیدار میسازد ، گوهر« شیوه یا کیش رندی » را مشخص میسازد .

رنـد = صندل + مورد + عـود
رنـد=عطرمُثلث=بویِ مهرازبُن هستی

رند=صندل= مَرسئنا=اصل دوستی ومهردرزمان
رند= مورد= خرّم= اصل آفریننده جشن درجهان
رند=عود=بُن ِمهردرجهان=اقتران ماه با پروین

رند، بوی خوش سه درخت بویا هست که پیکریابی اصل مهرودوستی در بُن زمان و دربُن آفرینش گیتی هستند ، که با هم میآمیزند و زندگی را  ازنو بیدارو تازه میکنند ( فرشگرد = تازه شدن زندگی ازنو ) . این اندیشه آمیزش سه بوی خوش که جهان هستی را میانگیزند وبیدارمیسازند وازنو، هستی می بخشند ، سپس در فرهنگ ایران بنام « عطرمثلث » باقی میماند .

روحانیان، مثلث عطری بسوخته
وزعطرها ، مسدس عالم (عالم شش سو) شده مَلا – خاقانی
ازدم خُلق تو درمسدس گیتی
بوی مثلث ، به هرمشام برآمد – خاقانی
دست صبح ازعنبروکافور و مشک
صد مثلث ، رایگان آمیخته … خاقانی

رند، هم به درخت مورد وهم به درخت صندل وهم به درخت عود میگفته اند ، چون هرکدام ازآنها نماد یکی ازاین « مهربویا » دربُن آفرینش میباشند . نخستین روز هرماه ، نزد اهل فارس ، « خرّم ژدا » بود ، نه اهورامزدای زرتشت . ازاین رو مردم این روز را « جشن ساز» یعنی آفریننده جشن وسوروشادی میخواندند . این روز آغازین ، غایت زندگی درگیتی وزمان رامشخص میساخت . خرّمی ( هو+ رم ، هور+ رم ) ، بُن زمان وزندگیست .  این خدا با « مورد=myrtus » اینهمانی داده میشد که نام دیگرش همان « رند » است . این درخت بویای همیشه سبز ( سبز، درفرهنگ ایران معنای مهروعشقی را دارد که بُن جهانست ، مخفف ساپیزه ) ، نامهای گوناگون دارد که کاملا هویت آنرا برجسته وچشمگیرمیسازند . ازجمله نامهای آن ۱- مـرسین ( مر+ سئنا ) ، ۲- یاس ( یاز= آرزومندی واشتیاق وعشق ) ۳- رند ۴- زند ۵- آس ( سنگ ، اتحاد واتصال وآمیزش ) ۵- اسمر= اس+ مر ۶- امر = امار ۷- جمبلاس ( چنبلی + آس ، چنبلی= گل یاس سفید ) . یاس ومورد هردو ، اینهمانی با این زنخدا خرّم وجشن ساز و رامشگردارند . « مَر= َامَر= امار» ، همان پیشوند زنخدای روز بیست ونهم ، خدای دوستی وعشق دربُن زمان هست ، که هم به معنای « جفتی = دوستی ومهروانبازی » وهم به معنای « سی وسه خدای ایران= مهرخدایان به هم  » هست و این خدای افشانند ه تخم های خوشه درخت هستی است که درعربی « عمرو » و « ابومره » ، نام ابلیس ، شاه پریان شده است .

« مر» ، همان پیشوند واژه « مردم = مر+ تخم = انسان » هست ( نه چنانکه یزدانشناسی زرتشتی ، به مرت + تخم = تخم یااصل مرده ، تجزیه میکند ) . « مَر» همان پیشوند خدای « مردوک = مردوخ » است که کورش به نام او منشورش را مینویسد ، چون « مردوخ » که دراصل « امر+ ئوتی » باشد ، همان سیمرغ یا « مرسئنا » هست ، چون ئوتی که به طورکلی هرگیاهیست ( ئوت = عود ) اینهمانی با نای ( دوک = دوخ ) داده میشود که « سیمرغ = سئنا = سه نای = نای » باشد . انسان یا « مَر+ تخم » ، تخم وتباروفرزند این خدا هست . دراین خدا ، که خرّم باشد ، ویژگی شادی وخوشی وجشنی « شیوه یا کیش رندی » مشخص میگردد .

خرّم ، نخستین پیدایش « روز۲۸ = رام جید + روزبیست ونهم= مرسئنا + روزسی ام = بهرام » ، سه روز یا سه تخم وشاخه آخرهرماهیست ، ودرست دیده میشود که این نخستین روز زمان،چه درسال چه درماه ، همان « مـرسپنتا  = ماراسفند » ، اصل دوستی وعشق ومهرو پیوند ، درشادی وجشن هست که روز ۲۹ پایان ماهست . مرسپنتا ، یا « رند آفریس» اصل عشق ودوستی ومهروآشتی میان رام (= شاده = جی = بیدخت = زُهره ) روز۲۸ و بهرام ( بابک = پابغ = خدای جنبش وسیروسلوک ودینامیک ) است و ازاین عشق است که نخستین روزماه آینده ، خرّم ( شادی وسازنده جشن ) است  . رند افریس که « رند ا- فریس» باشد به معنای مهریا بوی مهریست که جهان را همیشه ازنوسبزوتازه ( فریز= فریش = فرش ، فرشگرد ) میکند .

عشق ودوستی ومهر، زندگی شاد را ازنو میآفریند .این را فرشگرد مینامیدند  . ماراسفند، خدای روز بیست ونهم ، نه تنها با « برگ بو= نرد= صندل = غار» اینهمانی داده میشد ، بلکه همچنین  اینهمانی با « زعفران = کرکم » داده میشد ( بندهش، بخش نهم ) که گوهرانسان را « خنده » میداند . بنیاد فرهنگ ایران این اندیشه بوده است که « زائیده شدن ، خندیدن است » . هستی یافتن ، خندیدن است . درست واژه « خنده » ، همان واژه « زائیدن » است که من بارها بررسی کرده ام . خنده ، اینهمانی با « هستی یافتن » دارد . انسان ، نیازبه سببی ندارد تا بدان بخندد ، بلکه انسان،هست ، چون هستی ، خنده است .

به عبارت دکارتی ، من هستم ، چون میخندم . من میخندم، پس هستم . هستی ، خندانست . خود این اندیشه ، کل فرهنگ سیاسی واجتماعی و اقتصادی را معین میسازد . پرتوی ازاین اندیشه ، آنچیزیست که امروزه بنام « سکولاریسم » آرزو کرده میشود ،

وازهمه دریغ داشته میشود . درشاهنامه سکولاریسم ازجمله  ، « جهان- خواستاری » خوانده میشود . جمشید که بُن همه انسانهاست ، « جهان- خواستار» است .  این اندیشه ، برضد اندیشه بودا وهمه ادیان ابراهیمی و آموزه زرتشت وفرهنگ یونان  است . آنکه درگیتی نمیخندد ، « نیست » . این فلسفه بنیادی زندگی ایرانیست ، نه نکته پرانی ادبی و لطیفه وجوک که نباید به جد گرفته شود . انسان به چیزی نمیخندد ، و به سبب وعلت خارجی ، به خنده انگیخته نمیشود ، بلکه هستی او با خنده وشادی اینهمانی دارند . شادی وهستی هردو پشت وروی نقد هستند .

بازداشتن مردم ازشادی وخرّمی درگیتی ، نابود کردن و « آزردن جان » است . خدای ایران ، خدای خندان است . این اندیشه درهمان گیاه « زعفران » پیکر می یابد . دربندهش ، زعفران ، کرکم نامیده میشود که درسانسکریت ، کورکوم =  kur-kuma باشد . پیشوند « کور» به معنای « بچه وکودک » است و« کوم » به معنای زهدان است . زعفران یا کرکم ، پیوند وانبازی « تخم وتخمدان = جنین وزهدان » را بیان میکند که اصل « پیدایش وزایش وآفرینندگی وشاده » شمرده میشد . زنخدای بیست ونهم ( مر+ سپنتا ) ، بیان نخستین پیدایش نطفه هستی ازعشق ورزی میان اصل مادینه ( رام ) واصل نرینه جهانست که درروز یکم ماه زائیده میشود . خرّم ، دختریست که ازعشق درقله درخت زمان ، زاده میشود . این اندیشه درشاهنامه درداستان زادن « فرود » که فرزند سیاوش وجریره ( دخترپیران ویسه ) است ، بازتابیده میشود :

همان مادرکودک ارجمند
جریره ، سر بانوان بلند
بفرمود ، یکسربه فرمانبران
زدن دست آن خُرد( نوزا)  ، بر زعفران
نهادند برپشت این نامه بر     که پیش سیاووش خودکامه بر

زعفران ، ویژگی باززائی ونوزائی و رستاخیزرا بیان میکند . ازاین رو بود که زعفران درمراسم دفن یا سوختن مردگان بکار برده میشد ، چون مرده ازآن ازنو ، زاده میشد . انسان ، گوهر زعفرانی دارد ، چون همیشه ازنو،فرشگردمی یابد ، ازنو درشادی زاده میشود ، ازنو ، شناخت تازه می یابد . عطار درخسرو نامه میگوید :

دل هرمز ، ازآن شادی چنان شد
که گوئی مغزاو ، چون زعفران شد

دین که ویژگی « آبستنی وزایندگی بینش درهرانسانی » است ، با همین زعفران ( کورکوم ) بیان میشود . کاربرد مفهوم « رنگ زرد زعفران » ، با « گوهر ومغززعفران داشتن » فرق دارد . رنگ زرد زعفران برای بیان غم واندوه ودرد ، دراثر فراموش کردن معنای اصلی زعفران بوده است .این اندیشه « خنده ورعفران » سپس دراصالتش فهمیده نمیشود ، چون می پنداشتند که انسان فقط به سببی ، میخندد . به عبارت دیگر ، فرهنگ ایران را که « گوهرهستی » را بطورکلی ، شادی و  خندان میدانست ، به کلی فراموش کرده بودند.  مثلا نظامی درشرفنامه ، در داستان مربوط به شاه بردع ( هروم = زنخدا ی ایران ) میآورد که گوئی در مُلک او :

زمینش به آب زرآغشته اند     تو گوئی درآن زعفران کشته اند
خرامنده برسبزی آن زمی    خیالی نیابد ، بجز خرّمی

ولیکن این معنی فراموش ساخته میشود وسپس میآید که :

نمودند کین زعفران ، گرنه خاک
کند مرد را ، « بی سبب » ، خنده ناک

برای خندیدن ، باید حتما سببی داشت . خنده ، پدیده ای عارضی هست، نه وجودی وگوهری . درهمین راستا نیز عطارمیاندیشد

چون نیم درسبب، چرا گویم    شادی اززعفران ، همی یابم

انسان ، « تن = زهدان » و آتش جان ، که  تخمه درآنست . به عبارت دیگر همان « کورکوم = زعفران » هست . خنده انسان ، سببی نیست و انسان ، بی سبب میخندد ، چون هنگامی هست که خندان یا زاینده بینش وشادی وروشنی حقیقت ازخود هست.

اندیشه بنیادی فرهنگ ایران که شادی وخنده ، جدا ناپذیرازهستی است ، فراموش ساخته شده است . انسان ، نیاز به شادی وخوشی وطرب وخرّمی دراین گیتی دارد ، تا هستی بیابد . هستی وخنده ( شادی وطرب ) ، دورویه یک سکه هستند

اندیشه نقد بودن شادی و هستی درگیتی

شادی وخوشی وسعادت باید نقد باشد ، تا احساس هستی درگیتی باشد . اطاعت ازامرونهی ، برای رسیدن به شادی وسعادت درآخرت ، ریا ودروغ وتزویر و مکرخلق میکند.  درست این بزرگترین ورطه وشکافتگی پل ناپذیر، میان « زهد » و « رندی » هست .

اینهمانی « هستی وزندگی » با « خنده وشادی » ، که هستی وزندگی را با شادی به هم پیوسته میداند،برضد مفهوم آخرت ، و ایمان به آخرت برای دریافت پاداش کارنیک ( اطاعت ازامرالله ) و کیفردردوزخ (برای عدم اطاعت  ازامرالله ) است . البته فرهنگ ایران ، همین تضاد را با آموزه زرتشت و آئین مزدیسنا نیز داشته است  . اینست که حافظ میگوید :

چو طفلان ، تا کی ای  زاهد فریبی
به سیب بوستان و شهد وشیرم

با ایمان به آخرت ، انسانها را کودک صغیرمیکنند ومیفریبند .

درعیش نقد کوش ، که چون آبخور نماند
آدم ، به هِشت ، روضه دارالسلام را

آدم نیزبرای نبود همین بهشت نقد درهمان بهشت کذائی بود ، که خودش بهشت را به هشته ( ول کرده ) است . الله ویهوه اورا ازبهشت ، طرد وتبعید نکرده اند ، بلکه چون شادی دربهشت ، نقد نبود ، بهشت را با خواست خود ترک کرده است .

چمن حکایت اردیبهشت میگوید
نه عاقل است که نسیه خرید و، نقد ، بهشت

البته مفهوم « بهشت » درفرهنگ ایران ازنام خدای ایران ،همین اردیبهشت ( ارتا واهیشت ) پیدایش یافته است و آئین زرتشتی ، آنرا مسخ وتحریف کرده است . چون ارتا ، خدای ایران خوشه تخم انسانها بوده است،و این تخمها ( ارتا = اند = اخو= فرن ) درتن انسانها « هشته = واهشته » میشده است ، وبدینسان دراقتران خدا با انسان ، درانسان ، بهشت به وجود میآمده است . و با آزردن جانها ازقدرتهائی که اخلاق رابرپایه امر ونهی می نهند ، دوزخ ( دوژ+ اخو ) درهمین گیتی ، خلق کرده میشود .

آمرزش نقد است ، کسی را که دراینجا
یاریست چو حوری و ، سرائی چوبهشتی

زیستن با زنی زیبا ونیک درخانه ای مطبوع  درهمین گیتی ، بهشت نقدیست که هیچ نسیه ای جایش را نمیگیرد ، و تا کنون تاریخ مسلمانی به خوبی نشان داده است که برای  رسیدن به همین زندگی نقد درگیتی ، همه مردم را همین وعاظ وزهاد وامامان  وفقهاء وقضات و و شیخان با خواستن  ایمان به آخرت واطاعت ازامر الله ازمردمان ، همه را فریفته اند وباهمه تزویرکرده اند و همیشه زهدی را که جز ریا نیست ، فروخته اند وخون مردمان را ریخته اند ومال مردمان را به غنیمت گرفته و غارت کرده اند وهمیشه اسلامی راستین ازنوساخته اند  :

گرمسلمانی ازاین است که حافظ دارد
وای اگر از پس امروز ، بود فردائی

خرّم، زنخدای نخستین روزماه، رند است

زندگی درجهان با روز« خرّم » که نخستین پیدایش « عشق = رنـد = همآغوشی رام وبهرام = دوبُن ، جفت باهم » است ، بنیاد گذ ارده میشود . و انسان « باده نوشین » را که خدا =خرّم = هور+ رام باشد ، مینوشد و ازآن همیشه خرّم ( راست وشاد ) میزید . خدا ، درفرهنگ ایران ، « نوش + آوه » یا « خور+ آوه = خرابه » یا اِسانس شادی روان درگوهر همه چیزها بود که انسان را « سرشاری ازشادی » میکرد و نام این « سرشاربودن ازشادی = مد =mada » بود که تبدیل به واژه ِ« مست » درزبان فارسی شده است . مد=  که مستی شده است به معنای لبریزی از: سرور و شادی وهیجان و الهام وشوق وشهوت ومیل جنسی و شراب و عسل ورودخانه وهوم ( شیره همه گیاهان ) و چیز زیبا هست ( سانسکریت ) .

مستی ودیوانگی ، نام این تجربه مستقیم انسان ازخدا یا حقیقت بوده است که زهشی ( immanent) درهرانسانی وهرچیزی درگیتی هست . واژه ِ «خرم » ، هم ترکیب « هو+ رم یا هو+ رام » است وهم ترکیب « هور+ رام » . «هور»، که دراصل « خور» بوده است وواژه های « خرابه = هور+ آوه » وخرابات ازآن ساخته شده ، معنای « ماده سکرآور= شراب» را دارد . این « خور آوه » ، همان رود « وه دایتی = دهشت نیکو » است . خدا یا سیمرغ ( ابرسیاه بارنده ) تبدیل به دورود باهم جفت « ارنگ » و « وه دایتی = خور آوه » میشود . درخرابات ، انسان ، خور آوه ، خدارا مینوشد .

خرّم = هور رام ، به معنای « رام مست کننده » است . رام که همان بیدخت وزُهره باشد ( ولی دریزدانشناسی زرتشتی ، نرینه ساخته شده ) ، اصل زیبائی ورامشگریست که دیدارزیبائیش وشنیدن موسیقی اش ، همه را رقصان ومست ( سرشارازشادی وعشق ) میکند . واژه « مَد = mada» که درفارسی « مست » شده است ، به معنای « سرشاری ولبریزی ازشادی وازعشق » هست . چنانچه فرامرزو بانوگشسپ ، دربانوگشسپ نامه ، هردو از دیدن زیبائی دخترشاه پریان ( خرّم = بیدخت = زهره ) ، به دوگونه شیفته ومست میشوند . مستی بانوگشسپ ازدیدار زیبائی خدا ، در آفریدن نقش زیبا پدیدارمیشود . نقاشی ، تجربه زیبائی خدا هست .

انسان با دیدن زیبائی خدا ، مست ودیوانه میشود

باربد ، لحن روز بیست وهشتم را که این زنخدا باشد ، باده نوشین یا نوشین باده خوانده است . مستی ودیوانگی ، درفرهنگ ایران ، بیان تجربه مستقیم دینی هرانسانی ، ازگوهرخدا که شیرابه روان درجهانست ، بوده است . به این  مستی انسان ازخدا وحقیقت ، « خرّمی » میگفته اند .

تا ابد بوی محبت به مشامش نرسد
هرکه خاک درمیخانه ، به رخساره نه رُفت
برسرتربت من بی می ومطرب منشین
تا به بویت زلحد ، رقص کنان برخیزم

موسیقی ومستی ودیوانگی ( خورآوه = خرابه ) ، تجربه مستقیم دینی از « خدای ایران » بود که خودش آب وباده ومایعیست که در زندگی روان است ومیتوان مزید وچشید . ازاین رو نام زنخدا « خرداد » که « خدای آب به معنای گسترده اش هست = همه شیرابه ها » ، واصل « خوشباشی درگیتی » است ، « مد = mada » بوده است . به همین علت نام روزششم ماه فروردین « بوخت = رهائی ونجات = خرداد » بوده است . همین خرداد ، همان « هاروت » است که با ماروت ( امرتات ) همزادش ، درچاه بابل آویخته میشوند وبا آنکه زبانشان ، یک انگشت ازآب فاصله دارد ، هیچگاه نمیتوانند آب را بنوشند . این خدایان سعادت ( هوخت = رهائی ) انسان دراین گیتی ، همیشه از شادی وخوشی و خرّمی ، محروم میمانند .

این دوزنخدا ، درهردهانی ، اصل مزه وچشش و درهر معده ای ، اصل گوارش و افروختن آتش زندگی بودند . این خدایان که اصل وجود ( دهان ومعده ) درهرانسانی بودند ، یعنی درگوهر جان هرانسانی بودند ازانسان تبعید وحذف ساخته ودر چاه بابل آویخته میشوند .

درست اینها که اصل سعادت نقد درگیتی هستند ، رد وتبعید ونفی میگردند و گرفتاربدترین عذاب درگیتی میشوند . این عذاب وآزاروشکنجه آنست که درگیتی ،تا شهد وشیرابه لذ یذ  زندگی ، یک انگشت فاصله دارند وآن را همیشه می بینند و می بویند وخواستارند  ، ولی هرگز نمیتوانند آن را بچشند وبمزند وازآن بهره ببرند . همیشه ازحقیقت وازخدا وشادی ، بریده شده اند . این همان « زُهدی » میشود که « ریا وتزویرو مکرو دروغ » میگردد . مفهوم وتصویر باده وشراب ومستی درفرهنگ ایران ، به کلی با مفهوم باده وشراب ومستی دراسلام فرق داشت . وشریعت اسلام با شمشیربُرنده اش ، نمیتوانست ، چنین فرهنگ هزاران ساله ای را که ازکاریزجان ملت ایران جوشیده بود ، قطع وحذ ف کند .

رنـد = عُـود

«عود » که همان « ئوتی » باشد ، نام همه گیاهان ودرختان وهمه چوبهاست . وهمان واژه « وُود =  wood»  درانگلیسی و همان واژه « وُد = عشق ومهردوستی » درعربیست . درخت وچوب و گیاه ، پیکریابی اصل « مهرودوستی » بود. جهان هستی ، درخت زندگی بود . در شیرابه درختان ( ژُد= مان ) که هوم یا اسانس جهان باشند ، «رنگ وبوی» ازهم جداناپذ یرند ودرست همین « مهرودوستی » هستند . خدا، رنگ( ارنگ = ار+ انگ = شیرابه روان گیاهان ) است . و« رنگ= ranga» درسانسکریت به معنای رنگ وگوناگونی وشادی وعشق است . نام دیگر درخت ، « وَن=van » است ، مانند « ناروَن = سده = شجرة البق = درخت بغ = بو قیسا » که با خدای ایران ، اینهمانی داشت . درشاهنامه ، رستم ورخش را درتابوت ساخته ازچوب « نارون » به خاک میسپارند ، چون هردو را زنخدای ( نار= نئیره = زن ) عشق ومهردرآغوش میگیرد ، ازاین رورستم ورخش باز ازسرزنده میشوند . همین واژه « وَن =van » که درخت باشد، به معنای « عشق ورزیدن و نگهبانی کردن» نیز هست . این واژه، درهزوارش « وُن = vun» است که « بُن= بُون » شده است مانند گلبن . درواقع ، بُن ، بطورکلی ، اینهمانی با « عشق ومهر ودوستی » داده میشود .

درخت وچوب ، اینهمانی با « مهرودوستی وعشق » دارد . درپهلوی vanditan به معنای دوست داشتن و پرستیدن ومراقبت کردن است.عشق ومهر، خود را میافشاند . ازاین رو vandgar به معنای « عالی همت وبذ ل کننده » است .  وگل بنفشه = van-afshak  عشقیست که خود را میافشاند . وعشق ومهر ودوستی ، چیزیست که درپایان برهمه چیزها « پیروز» میشود . ازاین رو معنای دیگر« وَن » پیروز شدن است . نام سیمرغ ( ابرسیاه بارنده ) ، پیروزه بود ( حاجی فیروزه درنوروز ) ، چون اصل مهروعشق ودوستی است که اصل پیروزیست . درسانسکریت  van-se به معنای نی+ چوب نی + چوب است . vaan به معنای چوب ، ظرف چوبین ، عشق ، پرستش هست . و vaana به معنای جنگل ، چوب ، فراوانی ، چشمه ، خواهان ومشتاق است . van به معنای رغبت ، میل ، عشق ، دوست داشتن است . بخوبی دیده میشود که « چوب» و«عشق» و« نی » باهم اینهمانی داشته اند . ازاین جا میتوان بخوبی رابطه « عود= ابزارموسیقی » را با « عود = چوب خوشبو » تا اندازه ای بازشناخت .

زُهره سازی خوش نمیسازد ، مگر عودش بسوخت
کس ندارد ذوق مستی ، میگساران را چه شد ؟- حافظ
دانی که چنگ وعود ، چه تقریر میکنند
پنهان خورید باده ، که تعزیر میکنند
چنگ بنوازو بساز، ارنبود عود چه باک
آتشم ، عشق و، دلم ، عود و ، تنم ، مجمرگیر

تن درپهلوی به معنای « آتشدان» هست ، وجان ، آتشیست ( هوفریان = عود )  درآتشدان تن .درلغت نامه میآید که « اسب چوبین » ، به معنای « نی است که کودکان ، بجای مرکب گیرند » .

این تصویرچوب ودرخت ونی واینهمانیش با « مهرودوستی وعشق وآشتی » ، گرانیگاه فرهنگ ایران بوده است  . خدایان ایران که سی وسه تا باشند ، با هم یک درخت سی شاخه بودند . سه تا ، تخمیست که ازآن این درخت میروید و سه شاخ فرازین ( چیترآکات = چکاد= سه+ کات ) ، همان تخمیست که افشانده میشود ودرخت زمان وهستی ازآن ازسرمیروید . درخت ِ سی شاخهِ به هم پیوسته و روئیده ازیک بن  ، بیان پیکریابی مهرودوستی وعشق ، درخدایان است . خدایان ایران ، شاخه های درخت عشق ومهرودوستی هستند، که درهمه یک شیرابه « رنگ وبوی » روانست  . این مفهوم خدا ، به کلی با مفهوم « الله یا یهوه » فرق دارد که الاهان واحد قدرت هستند ، وکثرت خدایان را به نام شرک ، رد میکنند . الله ویهوه واحد، هیچ شریک وهمکاری را نمی پذیرند ( اصل مهرنیستند ) . پذیرفتن خدایان دیگر، درفرهنگ ایران ، بیان قبول مهر میان خدایان بود ، نه بیان تضاد وجنگ ونزاع ودشمنی ودرشتی میان آنها . منشور کوروش ، برپایه این شیوه برداشت از خدایان گذ اشته شده بود . ازاین رو هست که « بریدن یا اره کردن درخت یا چوب » درفرهنگ ایران ، به معنای تولید افتراق ونزاع وستیزو درشت خوئی و جنگ بود . بریدن واره کردن چوب ، تحول « مهرودوستی » ، به « خشم وکین ودرشتی وپرخاشگری » بود .

این اندیشه درداستان نخستین جفت انسان( مشی ومشیانه ) دریزدانشناسی زرتشتی چنین باقی مانده است . دربندهش ( بخش نهم، ۱۰۴ ) میآید که مشی ومشیانه « ازآهن ، تیغی ساختند ، درخت را بدان بریدند ، آن پدشخور( ظرف ) چوبین را آراستند . ازآن ناسپاسی که کردند ، دیوان بدان ستنبه شدند. ایشان – مشی ومشیانه – خود به خود رشکِ بـَد فرازبردند ، بسوی یکدیگرفراز رفتند ، هم را زدند ، دریدند وموی رودند » . با اره کردن درخت یا چوب ، ایجاد ستیزه وکین و خشونت ( درشتخوئی ) میشود . بدین علت خدایان ( مَـر= سی وسه ) و زمان ، درخت = مهر ، به هم پیوسته بودند . وقتی زمان ، کرانه مند شد ( کرانیدن = ازهم گسستن وبریدن وپاره کردن ) ، جهان ، جهان کینه وخشم وقهرو درشتخوئی وستیزندگی میگردد . اینکه جمشید ( که ییما = که دراصل به معنای همزاد به هم چسبیده است ) ، به دوشقه ارّه کرده میشود ، به معنای آنست که فطرت مهری ودوستی وآشتی ، درهمه انسانها ازبین برده میشود . آموزه زرتشت که بربنیاد « همزاد جدا ازهم بریده ومتضاد باهم  » بنا شده است ، به معنای آنست که بُن هستی ، نزاع ودرشتی وخشونت وجهاد وستیزندگی است ، که به کلی برضد مفهوم ایرانی از « جی = ژی » هست که به معنای « عشق وصمغ= ژد= اصل چسبندگی ومهر » است که جفت نابریدنی ازهمند .

ازاین رو انسان ، گیاهیست که از« مهرگیاه = بهروج الصنم » میروید که بلا دانه ( تخم مهر) نیز خوانده میشود . گیاه بهمن ( هخامن = بهمنشی = منش دوستی ورفاقت ) ، حسن بک ئوتی نامیده میشود که « آسن بغ عود » باشد . درکردی ، مهرگیاه ، « حسن بگی = آسن بغی » نامیده میشود که به معنای « خدای اتصال وامتزاج ویگانگی ومهر» است . ازاین رو روز شانزدهم هرماهی که روز مهراست ، اینهمانی با « مهرگیاه » داشته است ، وازاین مهرگیاه است که تخم انسان پدید میآید . چون پنج روز پس ازاین روزشانزدهم که اصل مهرباشد ، پنج خدا میآیند ( میرویند ) که باهم « تخم انسان » هستند ( روزهای سروش+ رشن+ ارتافرورد=سیمرغ + رام + بهرام ) .  بهمن ، عود( ئوتی ) یا چوب یا گیاه « آسن = اتحاد وامتزاج واتصال ویگانگی » است.

ازاین رو نیز خدای آشور، مردوک (= مـر+ دوخ = مـر+ نای) نامیده میشد که دراصل « امـر+ ئوتی = عود یا چوب مهر= جفتی = پیوستگی سی وسه خدا باهم » میباشد . دوک = ئوئی، یا « نای =عود » ، چوب مهر( وَن = ونسه درسانسکریت ) است . نای ، بواسطه داشتن گره یا قـَف ( که سپس کوه قاف شده است ) یا بندی که دوبخش را به هم متصل میسازد ، اصل جفتی ( مر= سنگ = آسن ) ومهرشمرده میشد . ازاین رو عود( ئوتی ) و نای ، اصل مهربودند . شیره همه گیاهان ( عود، هوم ) بوی مهرودوستی و یگانگی میدهند .  بطورکلی ، گوهر« چوب » ، « بوی مهر» است که همه را به مهرورزی میانگیزد وهمه را درمهرشان ، بیدارمیکند . ازاین رونیزهست که باد نیکو ( وای به ) که دروزیدن ، گوهرهمه چیزهارا میزایاند وپدیدارمیسازد ، جامه سبزو موزه چوبین ( بندهش ۹- ۱۳۱ ) پوشیده است . با وزیدن نسیم ( نس) ، همه چیزها سبزورنگارنگ میشوند ( درجای دیگر ازبندهش ، وای به جامه رنگارنگ میپوشد ) و همه چیزها می بویند .

این کفش چوبین ، همان کفش زرین است که رام دررام یشت پوشیده است . کفش زرین ، به معنای کفش طلائی نیست ، بلکه به معنای سبزیست که به رنگ زرد میزند .  به عبارت دیگر، خدای ایران « کفش عشق ومهر ودوستی » میپوشد و هرگامی که روی زمین می نهد با زمین وگیاه وتخم و… همآغوش میشود وازاین همآغوشیست که بوی ورنگ نهفته درگوهر گیاهان پدیدارمیشود . این همان « خضرفرّخ پای » است که درادبیات مشهوراست . ازاین رو پوشیدن کفش زرین ، اهمیت فوق العاده دراجتماع ایران داشته است .

چـوپـان = نی نواز
چـوب ِ چـوپان یا شبان

با شناخت اینهمانی چوب با نی وبا مهراست که میتوان تصویر« چوپان » و « شبان » را درفرهنگ ایران باز شناخت . درزبان فارسی ، واژه های گوناگون از« نای » موجود هست که همیشه به « شبانان » نسبت داده میشود . اگرچنین رابطه تنگاتنگی میان شبان ونی نوازی ونی هست ، باید پرسید که چرا این رابطه درخود نام شبان یا چوپان ، بازتاب نشده است ؟

ازجمله این واژه ها ، یکی « موسیقار» است . دربرهان قاطع میآید ۱- سازیست معروف که آنرا از نیهای بزرگ وکوچک ، باندام مثلث بهم وصل کرده اند و ۲- بعضی گویند، سازیست که درویشان دارند ، و۳- بعضی گویند نام پرنده ایست که درمنقاراوسوراخ بسیاری هست وازآن سوراخها ، آوازهای گوناگون برمیاید وموسیقی ماءخوذ ازآنست . نام دیگرنای شبانان ، توتک است و درست نام هُدهُد = هوتوتک است که به معنای « نای به = وای به » میباشد . دربرهان قاطع میآید که « توتک ، قسمی ازنی باشد که شبانان نوازند » و البته نام طوطی( توتی ) نیزمیباشد ، و درگذشته چون کشتی را از نی میساختند به کشتی، توته میگفتند . چنانکه کشتی نوح درعبری « توا » نامیده میشود و « توا = تبا » نام نی است . همچنین « پیشه » به معنای شغل وکاروکسب ، وهمچنین به معنای » قسمی ازنی باشد که شبانان هم نوازند و آنرا توتک خوانند » . پرنده ای که منقارش نائیست پرازسوراخ ، همان سیمرغ درگشتاسپ نامه وهمان ققنس ( کوخ + نس ) درمصیبت نامه و منطق الطیراست . « شبان » که دراصل « خشه پان » باشد ، به معنای « دارنده خشه است که نای میباشد » . خشه وخسه ( خَس ) دراصل به نای گفته میشده اند . چنانچه دریونانی « پان فلوت = فلوت شبان » مشهوراست. همان سیمرغ یا ققنس ، یا خدای ایران ، شبان = نوازنده نای بوده است . خدای ایران ، اصل موسیقی بوده است . وآنچه امروزه « رَمه » خوانده میشود و فقط « رمه گوسفندان » ازآن فهمیده میشود ، درسغدی به معنای « جمع ومردمان = ram+ ramakan  » است .  و « رمه » اساسا به خوشه پروین گفته میشود که همان « ارتای خوشه = خدای ایران » میباشد( اینهمانی ملت وجامعه  با خدا ، یا بشریت با خدا ) . دریزدانشناسی زرتشتی کوشیده میشود که واژه شبان ، به « فشوپان=fshupaanaka » کاسته شود و نظراز اصل ، منحرف ساخته شود .

خدای ایران برای مردمان ، موسیقی مینواخت تا همه به رقص آیند وجشن برپا کنند . واین ربطی به « گله اغنام وانعام بودن انسانها » نداشت . این رابطه جشنی ِ خدای ایران ،  بنام « خشه پان » با « جهان = رمه = کل گیتی و بشریت وجمهور » بوده است . همین اندیشه درواژه چوپان وشبان نیز ، بازتاب شده است .  درجغتائی به چوپان ، کوپان میگویند . و « کوپ » درفارسی به معنای « نی » است . در سغدی  به چوپان ، سوپانکه =  گفته میشود و « سوب = سوپ » درگیلی به معنای « نی » است ، وهمان واژه « صوف » است که نی میباشد وصوفی هم ،  به معنای نی نواز است .

ازاین رو نیزموسیقار، نای درویشان شمرده میشد .  نام دیگر چوپان درسغدی « خوش پانه = xush-paane» است که  تلفظی دیگراز« خشه » میباشد . چنانکه واژه  axushed  به معنای برانگیختن و تشویق کردنست که باید کار نوای نی باشد .بدینسان خود پیشوند « چوپان » که « چوب » باشد باید ماند « کوپ » و « سوب » ، همان نای باشد . چنانچه درگویش خوری به چوب ذ رت ، نی ِ آلو( = ذرت ) میگویند . و رقص چوپی ، که نوعی رقص میباشد که دستبند وپنجگان هم نامیده میشود از تصویر نی برخاسته ، چون رقص کردن درحلقه که دست به دست هم داده میشود ، همان اندیشه گره = بند = قف = کاب ِ نی است که همه را به هم می پیوندد .

همینگونه درپشتو به چوپان ، شپه گفته میشود .  و شپیلی ، به معنای فلوت ونی است . شپیلی مار، نی نواز است . شپیلی وَهل ، نی نواختن است . و « شبان فریب » به معنای نی نوازیست که نوای نایش همه را میفریبد . البته چوپانان ، عصای ( آس ) خود را ازهمین « نای »  برمیگزیدند ، و به علت نی بودن ، معنای « پیوند ومهروبستگی » داشته است . بدینسان دیده شد که گوهرچوب ودرخت وگیاه یا « عود= ئوتی = دوخ = نی » ، مهرودوستی وپیوند است .  وبایستی درنظر داشت که نام جفت نخستین دراصل « میترهmitre  = مهری= نرینه » و « میتره + یان= زن= mitryaane » بوده است .وبهرام چوبینه که نام دیگرش « مهران » است ، تنها برای آنکه لاغراندام ودرازبوده است ، چوبینه خوانده نمیشده است ، بلکه برای آنکه محبوب سپاهیان ومردم ایران  بوده است .

چرا چوبهای بویا
( مانند عودقماری+ صندل+ مورد+کندر)
اصل مهرودوستی وعشق هستند؟
چرا، خدای مهر، بوی خوشست که انسان را میکشد ؟
چرا چوبهای خوشبوو خدای مهر ، « رند » نامیده میشدند ؟

معنای واژهِ«رنـد»چیست ؟

چوبهای بویا ( نی های بویا که زریره یا سریره هم نامیده میشدند ) ، اصل عشق ورزی و انگیختن به مهرودوستی هستند . ازبررسی خود واژه « چوب = ئوتی = وَن = نی = عشق » دربالا دیده شد . نی های نهاوندی که نی های خوشبو هستند ، زریره یا « شیراستا» نامیده میشوند . شیراستا که « شیر+ استا» باشد ، به معنای « تخم یا بُن سریره = ارتا واهیشت » است ، چون « سریره » ، درزبان سغدی به واژه « شیر» سبک میشد ، و اصل کمال وخوبی و نیکی وجوانمردی شمرده میشد . و « است» هم به معنای تخم وهم به معنای تخمدان یا زهدان هست . و دراصل جمشید که بُن همه انسانها بود ، جمشید سریره خوانده میشد ، که هم به معنای « جمشید زیبا » و هم به معنای « جمشید، فرزند ارتا ی هوچهره = زیبا و سرفراز» هست وطبعا به معنای « وجود خوشبو» هست . ازاین نکته معلوم میشود که « تخت شاهی= سریر» را ازنی خوشبو میساخته اند که اینهمانی با خدای ایران داشته است .

دراینجا دیده میشود که « سریره » ، معنای « خوشبوئی » را هم داشته است . ارتا ( سیمرغ ) ، خدای ایران هم زیباست وهم سرفراز وهم خوشبو و طبعا همه فرزندانش که انسانها باشند ، همان گوهر« خوشبویگی » رادارند . و ازاین رو ، همه ، اصل مهرهستند . ازاین رو « همبوئی » درفرهنگ ایران ، به معنای باهم دوست شدن وبه هم مهرورزیدن و با هم جان دریک کالبد شدن بوده است . چنانکه در داستان باربد درشاهنامه دیده میشود که باربد برای آنکه دسترسی با شاه پیداکند وبه اوهنرخود را بنماید با باغبان شاه  دوست میشود .

سبک باربد، نزد همبوی شد    هم آنروز با مرد، همبوی شد
چنین گفت با باغبان باربد    که گوئی تو جانی ومن کالبد

البته « گستاخ » نیزدراصل همین معنای « اوج صمیمیت » را داشته است . اخو، یا خوی یا گوهرانسان ، با گیتی ، گستاخ است( گستاخ = ویستا+ اخو ) ، با گیتی ، همآغوشی دوجفت هستند . وسپس این صمیمیت میان گیتی وانسان ، که گستاخی باشد ( وامروزه سکولاریسم می نامند ) ، معنای جسارت وفراتررفتن ازحد خود پیداکرده است . انسان با دنیا نباید ، گستاخ = صمیمی باشد . بدینگونه فرهنگ اصیل ایران ، فراموش ساخته شده است .

معنای اصلی واژه رند = رن + اند  = رم + اند

به همین علت پاشیدن گرد نخل نرینه را به نخل مادینه ( درخت خرما ، اینهمانی با انسان داده میشد ) ، بودادن مینامیدند . بودادن ، بهم پیوستن و به هم عشق ورزیدن ودوست شدن بود . و درست واژه « اند=  and» در سانسکریت به معنای « به هم پیوستگی » و همچنین به معنای « تخم = بن = اصل » هست ، ودرانگلیسی ، واژه «and = و » شده است . دراوستا نیز واژه « ئوت = uta» که همان عود باشد ، به معنای « و » و « هم » شده است. اکنون همین واژه « اند » ، پسوند واژه « رند = چوب بویا = اصل مهر ودوستی » هست . چون واژه « رند » ، مرکب از دو بخش « رَن + اند = رند » میباشد، و به همین علت خدای روز بیست ونهم « رند افریس » نامیده میشده است . « ا- فریس » که فریزوفریس وفرش باشد ، به معنای اصل ازنوزنده وسبزوتازه کننده است .  درسانسکریت میتوان دید که « رن=ran » همان « رَم =ram  یا رام » است . و« رَم » همانند رام ، به معنای شادی وفرح وخرسندی و ارضاء و خوشحالی ونشاط » است . بنا براین با پیوند دان ( همبوئی ) رام ( روز ۲۸ ) با بهرام ( روز۳۰ ) ، « رند = بُن واصل شادی و اوج صمیمیت ودوستی ومهر » پیدایش می یابد، که روزنخست ماه ، خرّم ژدا باشد ( هو+ رم = هور+ رام ) .

به عبارت دیگر دوبخش نی که درگره ( قف = بند= کاب= کعبه ) باهم جفت میشوند ، « مـر سئنا = سه نای به هم پیوسته » میشوند ، که درست نام همین روز بیست ونهم است ، ونام دیگرش « دهما » است ، و ازاین رو ، برگ بوی ، دهمست ( دهما + اُست = تخم یا زهدان دهما » یا « سنگ » نامیده میشود  .  با شناخت این زمینه هست که میتوان دریافت چرا خدای ایران ، بوی خوش در گوهر همه انسانها و اصل « همبوئی » میان آنها بود . درپهلوی اساسا به نیروی بویائی ( شامه ) ، همبوی میگویند . باید درنظرداشت که دوسوراخ بینی هرانسانی نیز ، یکی اینهمانی با رام ودیگری اینهمانی با بهرام داشت که عاشق ومعشوق دربُن جهان هستند . خودِ بینی انسان ( بینی = وین = نی ) ، اصل مهرشمرده میشد . این رام وبهرام باهمند که درهرانسانی ، می بویند . خدای ایران ، بوی مهر درگوهر همه انسانهاست که نیروی جاذ به دارد ، وازاین رو نیاز به ترساندن وانذاروارهاب وتخویف و کشیدن شمشیرو امرونهی کردن ندارد .

رنـد = عـود

عود ، دراصل ئوتی = نی = دوخ بوده است

عود ،  پیکریابی ماه پـُراست که
اقتران هلال ماه با خوشه پروین ( همبوئی )
یا « بـُن مهـری هست » که
جهان ازآن پیدایش می یابد

درشاهنامه دیده میشود که آشیانه سیمرغ برفراز البرز (سیمرغ= ال ، البرز = ال+ برزه ) برفراز سه درخت سروکوهی ( شیز) و صندل ( برگ بوی ) و عود هست و این عود هست که شیزو صندل را به هم می پیوندد

فروبرده ازشیزوصندل عمود
یک اندردگربافته  ، چوب عود

درتبری به چوب ، الوار( ال+ وار) گفته میشود که اینهمانی خدارا بخوبی با چوب نشان میدهد .  ولی معنای عود دراینجا ، هرچوب خوشبوئی نیست بلکه به این عود ، عود قماری یا « آغالوخن = آخ لوخن=agaalochu » است که درهندی « آگور = اگـُر » نامیده میشود . ازهمین نامهایش میتوان معنای شعرفردوسی را دقیقتر دریافت . چون « لوخن = لوخ نای = نای بزرگ » ، به ماه، ودقیقتربه هلال ماه که زهدان جهان شمرده میشد، گفته میشود ، و « آخ= آق » که « آگ » باشد ، ( خوشه ) گندم است . به عبارت دیگر، خوشه پروین ( ارتای خوشه = پیرو= سروکوهی همیشه سبز ) درشکم هلال ماه قرار دارد . ماه پـُر، پیکریابی اقتران ماه با ارتای خوشه وآبستنی است . آبستن ، که « آ+ پوس + تن » باشد به معنای « فرج زهدان » است . وواژه ِ پوس = بوس = بوج = بوش ، دراصل به معنای « نای » میباشد . چنانچه خیزران ، بامبوس=bam-busa  نامیده میباشد که تباشیرباشد . تباشیر که « توا + شیر» است ، به معنای « شیر ِ نی » است و واژه بامبوس = bam+bus که خیزران باشد مرکب ازدواژه « بام + بوس » است . بوس ، نام نی است و بام یا وام ، دراصل به معنای پستان و زنخدای عشق ( زهره = خرّم ) است . پس خیزران = بامبو ، پستان زنخدای عشقست که تباشیر ازآن مکیده میشود . و دراوستا به دیدن عشقبازی درخواب( روءیا ) بوش یاستاbush-yaasta گفته میشود که یازش یا عشق به اندام مهرورزی زن بوده باشد . البته واژه ِ خربزه هم ، دارای پسوند همین « بوچ » هست ، و واژه « پوچ » امروزه ما هم که معنای « تهی وخالی» دارد ، درست همین « اندام مهروزریست » . اندام مهرورزی وزایش ، پوچ وبی معنا شده است . اینها روند نفی وطرد سکولاریسم بوده است . درست سکولاریسم با ارزش والا دادن به همین پیوند زن با مرد بنیاد نهاده میشود .

این عود یا آخ لوخن یا عود قماری ( عود قمری ) درست بیان همین « بوی= مهر » است . اساسا معنای واژه بوی ، در برهان قاطع ، محبت وآرزو وخواهش وآز هست . مقصود ازنشان دادن این پیوند ها ، ملموس ومحسوس کردن ریشه اندیشه محبت ومهرو رابطه گوهری آن با بوی وبویه است . ونام دیگرهمین عود ، که اصل همه گونه مهرها درجهانست ، « رند » میباشد . همآغوشی خدایان باهم ، رندی است .

رنـد =عود+ صندل+ کندر(بهروج )
هـُوکـَرد = عـود
وهـوگـون =  صندل + کـُنـدر

دراوستا به عود ، وهوکرت = vohu-kereta= ودرپهلوی hukart گفته میشود که به معنای « کرداریا عمل به ، آنچه بِه میکند » میباشد، و به صندل وکندر، وهوگون=vohu-gaona= hugonگفته میشود . کندر که درفارسی به آن « بهروج » گفته میشود ، صمغیست ازدرختان سرو وکاج وصنوبرکه برای بوی خوشش ، برآتش ریزند. درست این سه :  ۱- عود ( وهوکرت ) و ۲- صندل و ۳- سروکوهی ، همان درختانی هستند که سیمرغ برفرازش آشیانه دارد و پیکریابی بوئیست که ازاین سه برخاسته وطبعا پیکریابی اصل مهر درجهان میباشد .  ُکندر را درفارسی ، بهروج ( بهروز) میگویند ، و درتبری هنوز نیز« روج» ، نام زهره است که خرّم یا بیدخت باشد . و نزد ابوریحان « روجن » ، ارتافروردین= سیمرغ میباشد.و نام مهرگیاه ، بهروج الصنم بوده است ( بهروج ، فرزند سیمرغ ) است ، که نخستین تابش وپیدایش سیمرغ باشد واصل زیبائی وعشق است .

اساسا واژه « بـه » درسانسکریت ، نام زهره یا خدای عشق و «بهـی » درفرهنگ ایران نام برج دهم است که دی ( دسامبر) باشد ونام دیگرش ، خرّم است . به عبارت دیگر، این خرّم یا بیدخت بوده است که دراصل اینهمانی با « زهره = ونوس = افرودیت = زنخدای مهر» داده میشده است . ولی یزدانشناسی زرتشتی ، ناهید را که « دختروزن رسیده » باشد ، جانشین خرّم = بیدخت = رام میسازد ، چون رام را نرینه وارتشتارساخته است . وهو گون که به دو درخت خوشبو گفته میشود ،  معنای خوشرنگ هم دارد ، چون پسوند ِ « گون » به معنای « رنگ » و « تنوع وکثرت وغنا » نیز هست . افزوده براین « رنگ =  ranga» درسانسکریت به معنای ۱- رنگ و۲- تنوع و گوناگونی و۳- شادی و ۴- عشق است . ازاین جا میتوان شناخت که « نیرنگ = نی + رنگ » ، به معنای « عشق وشادی » بوده است که نوای نی یا موسیقی وسرود برمیانگخته است . نیایشها ، سرودها وآهنگها های « با ر ِ نگ » بوده اند که مردمان را به رقص وشادی وعشق میانگیخته اند وخود واژه « ر ِنگ » ، همان واژه « رنگ » است .

بوی صمغ سرو و صندل وعود ، چه میکنند ؟ « به = وهو = هو » میکنند . « خرّم » ، « اصل عشق وزیبائی » میکنند . زندگی ازاین بوی ، زهره یا خرّم میشود  که « به وبهی » باشد. زندگی ، خرّم= بـِه  میشود ، جهان ، بهروز میشود . کردارواندیشه وگفتار، زیبا و بویا ( خوشبو) میشود .

چو امکان خلود ای دل ، درین فیروزه ایوان نیست
مجال عیش ، فرصت دان ، به فیروزی وبهروزی – حافظ

فیروز، نام سیمرغ یا هما ( هو+ مای = هوم = شیرابه همه گلها ) هست و بهروز ، نام رام وبهرام است ( همآغوشی رام وبهرام ) میباشد .

ولی عود ، چنانکه درشاهنامه آمده ، گوهرمهراست ، چون درخت صندل ( برگ بوی ) و درخت سروکوهی ( شیز، کندروعنبر) را به هم پیوند میدهد . آنگاه در یکی از داستانهائی که به اسکندر نسبت داده شده ، ویژگی عود ، چشمگیرترمیشود:

سکندر سوی روشنائی رسید
یکی برشده کوه رخشنده دید

به خوشه پروین ، چنانکه هنوز درزبان کردی نیز باقی مانده ، « کوهـ » گفته میشد . چنانکه باربد ، لحن بیست ویکم را که منسوب به « رام جیت = رام نی نواز» هست ، « ماه برکوهان » میامد که همان اندیشه « اقتران هلال ماه میباشد که خوشه پروین را دربرگرفته » . همانسان که درادبیات باقی مانده است که « خانه سیمرغ ، درکوه قاف » ( قف= کاب= کعب= بند وگره نی = اصل مهر) میباشد . سپس فردوسی میگوید :

زده برسرکوه خارا ، عمود    سرش تا به ابراندر، چوب عود
بروهرعمودی ، کنامی بزرگ
نشسته برو « سبزمرغی » سترگ

برفرازچوب بویای عود ( آخ لوخن ) مرغی سبزمی نشیند . این سراندیشه « همیشه ازنوسبزو تروتازه شوی یا فرش گرد » است . اساسا خود واژه « مـُرغ =meregha  » و واژه « مَرغ = mareghaa =mare+gha ، مانند «مرغزار» که به چمن همیشه به غایت سبز  » گفته میشود ،  یک واژه اند ، وهردو به معنای ، اصل همیشه ازنوتازه شوی هستند . چنانکه درهزوارش ، معنای مُـرغ ، « تن گوریا » هست که به معنای « زهدان ازنو تکوین یابی = فرشگرد » است . « چمن »  که بیدگیاه ، و مَرغ ، وفریز= فریس = فریش ، و نجم ( خوشه پروین ) و تخم نامیده میشود ، به معنای « همیشه ازنوسبزشوی » است . ازاین رو « سبز» که مخفف واژه « ساپیزه » هست ، درست به معنای « سه + پیزه = سه بُن واصل آفریننده به هم پیوسته » است ، وازاین رو نخستین معنای « سبز» درفرهنگ ایران ، عشق ومهر ودوستی بوده است ، و هدیه دادن « برگ سبز» ، بیان مهرورزی بوده است نه بیان ناچیزی وبینوائی هدیه دهنده . درویش ( درِی+ غوش = سه خوشه ) برای اظهار مهرش ، برگ سبزرا هدیه میدهد ، چون برگ سبز، چهره نخستین عشق میباشد که اقتران ماه با پروین باشد، و بوی عود ، بوی این مهرنخستین است که جهان را میآفریند و نام این اقتران ، « رند » است . ودرست گوهری که درتن هرانسانی هست ، همین « عود= رنـد » میباشد :

چوبید است و چون عود ، تن را گـُهـر
می ، آتش .  که پیدا کند شان هنر- اسدی

بید دراین جا بایستی همان « بیدگیاه » باشد . گوهری که درتن انسان هست ، عود( مهرنخستین میان ماه وخوشه پروین= رند ) میباشد و چنانکه آتش ، بوی عود ( اصل مهر) ،  را آشکارمیسازد ، همچنین نوشیدن باده ونبید ومی ، انسان را « خرّم = زُهره = بـِه = بهی » میکند ، یا به عبارت دیگر، گوهرانسان را که مهروجوانمردی و زیبائی است، پدیدار میسازد .

بیا ساقی ، آن « آتش تابناک »
که زردشت میجویدش زیر خاک
به من ده ،   که درکیش رندان مست
چه آتش پرست و چه  دنیا پرست – حافظ

VIEW THIS ARTICLE AS WORD.DOC – VIEW THIS ARTICLE AS PDF

حافظ میگوید ، که همه مذاهب وعقاید ، ، برغم ادعای آنکه « خود ، تنها دارنده منحصربه فرد حقیقت واحد هستند » باهم درجنگند ، به علت آنکه هیچکدام ازآنها حقیقت را نمی بیند . اگرآنها حقیقت را می دیدیدند ، هیچگاه باهم نمی جنگیدند ، چون بینش حقیقت ، آشتی وشادی وهمداستانی میآفریند .
این اندیشه ژرف ومتعالی ومردمی ، نه تنها گرانیگاه همه اشعارحافظ میباشد ، بلکه دراصل نیز گرانیگاه فرهنگ اصیل ایران بوده است . فرهنگ اصیل ایران ، دراندیشه های حافظ ، رستاخیز خود را می یابد . برشالوده این سراندیشه است که ملت وحکومت (= شهر= خشتره ، مدنیت = شهرگانی) بنا میشود ، و این سراندیشه است که دریکایک اندیشه های حافظ ، گسترده شده است .

پیدایش اَرتا یا « آتش ِجان = هـوفـری »
از « بهمن = هَخامن = اندیشهِ دوستی »

درفرهنگ ایران ، « نخستین عنصرهستی هر انسانی » که « ارتا= هوفری = اخو= خوی » باشد ، نخستین پیدایش ِ« بهمن = خردشاد= آسن خرد= خردی که سرچشمه مهراست » میباشد . بهمن ، اصل آشتی است ، و ارتا ، که راستی ( صداقت = حقیقت ) است ، از« اصل آشتی » میجوشد وفوران میکند . این مطلب دراین مقاله ، گسترده تر خواهد شد . « اصل آشتی » ، اصل « هستی یافتن جهان » است . از« آشـتی» هست که اجتماع وملت ، بوجود میآید ، واز« کین وقهروتهدید = خشم » است که اجتماع وملت ، تباه ونابود میشود . بنا براین گوهرحقیقت درفرهنگ ایران ، « آشتی=aaxsti» است . جنگ وخشم (= کین وقهروخشونت وتهدید ) ، برضد حقیقت است . مذاهب وعقاید و مکاتب و ایدئولوژیها ، که بنام داشتن حقیقت باهم میجنگند ، درهمین کردارشان ، گواهی میدهند که نه حقیقت دارند ، و نه ازحقیقت ، بوئی برده اند ، و آنچه را حقیقت مینامند و میدانند ، دروغ است . ایرج که همان« اِ رِ ز= ارتا = آتش جان هرانسانی نیز » هست ، درشاهنامه میگوید :
مگیرید خشم و مدارید کین
نه « زیباست » ، کین ،………. ازخداوند دین (=دیندار)

حقیقت ، نهفته ِ درگوهر خود انسان است

همه مذاهب ( مِلت ، مفهومی مانند امّت است که به موءمنان یک مذهب و یا شخص گفته میشود ) ادعای داشتن حقیقت ودانستن حقیقت را میکنند ، ولی همه آنها دروغ میگویند ، چون حقیقت و زیبائی و نیکی وآشتی ، گنج نهفته درخود انسانهاست ، ونمیتوان این گنج را ازانسانها ، به غارت بُرد وتصرف کرد و انسانهارا خالی ازحقیقتشان ساخت ، و فقط باید حقیقت وزیبائی ومهرو نیکی نهفته در آنها را همیشه ازنو درخود انسانها جُست و ازانسانها ، همیشه ازنو زایانید وپدیدارساخت . مالک حقیقت بودن ، یعنی ، مالک انسانهابودن ، و ازانسانها بـَرده واسیر ساختن ، و حقیقت را درانسانها ، مَسخ وتحریف وسرکوب کردن . این گنج نهفته درانسان را نمیتوان ، یکباربرای همیشه زایانید ودانست وتصرف کرد ، بلکه این گنجیست که همیشه باید ازنو آنرا جُست وکاوید و زایانید .
انسان ، اصل زاینده حقیقت وزیبائی ونیکی ومهرو آشتی است ، و این نیروی آفرینندگی را نمیتوان با ادعای داشتن حقیقت واحد ، ازانسان ، سلب ، ودرانسان ، باطل وزشت وشرّ ساخت . ادعای داشتن حقیقت انحصاری ، نفی سرچشمه مردمی بودن ، ازگوهر( فطرت ) مردمست .

درفرهنگ ایران ، خدا نیز
فقط « دایه = مامای» حقیقت ازانسانست

حقیقت را میتوان فقط درزایانیدن ازانسانها « دید » . حقیقت ، تجلی اصل ِآشتی درنهاد( فطرت ) انسانست . اینست که غایت حکومت ( خشتره ، آراینده اجتماع ) وساماندهی و جهان آرائی ، مامائی حقیقت ازانسانهاست . ازاین رو بود که خدای ایران ، « دایه= مامایِ » حقیقت وآشتی ونیکی وزیبائی از همه انسانها بود . او ، زایاننده حقیقت ازهمه انسانها شمرده میشد ، وازاین رو نیز ، « آذرفروز» خوانده میشد ( نه روشنگر) . آتشی را که درجان انسانهاست میافروخت ، تا انسانها ازخودشان ، روشن شوند وگرمی بدهند ( مهربورزند ) . حکومت ، حق دارد که این گنج ِسرشاروغنی را همیشه ازنو بزایاند ، نه آنکه حقیقت منحصر به فردی را برهمه تحمیل کند وبا آن حقیقت ، اصالت را ازهمه انسانها ، سلب کند ، وحقیقت هرانسانی را درگوهرش بکـُشد ونابود سازد . حکومت بایددایه ای باشد که حقیقت وشادی وآشتی ، ازخود ِانسانها پدیدارشوند . ازاین رو ، انسان ، شخصی یا قدرتی را که « ادعای دانستن حقیقت ومالکیت حقیقت » میکند ، نمی پذیرد ورد میکند . او ، دایه میخواهد تا روشنی را ازآتش خود بیابد ، نه روشنگر،که با روشنی اش ، آتش جان اورا خاموش سازد . درفرهنگ ایران ، جامعه ، براساس « ایمان به معرفت حقیقتی » که کسی داشته باشد ، بنا نمیشود . وکسی یا قدرتی را که ادعای داشتن حقیقت انحصاری میکند ، دروغگو وریاکارو نابود سازنده اصالت انسان ، و ازبین برنده « آشتی اجتماعی » میداند . « آشتی اجتماعی یا آرامش اجتماعی » ، « گوهرهستی اجتماعی » است . حقیقت ( ارتا = راستی = صداقت + حقیقت ) ، گنجی درگوهر خود انسانها هست . غایت حکومت آن نیست که معرفتی ازحقیقت را که خود را تنها حقیقت میداند ، برانسانها تحمیل کند ، چون با چنین کاری ، میکوشد که اصل آشتی وراستی ( بهمن + ارتا ) را درجان انسانها نابود سازد . هفتاد ودوملت که هرکدام ، ادعای داشتن منحصربه فرد حقیقت را میکنند ، همه دروغ هستند ، و ازهم بریده شده اند ، و جنگ وستیزکه پیآیند کین وخشم (قهرودرشتی وپرخاشگری وتهدید) است ، درست برضد نهاد انسانیست ودرست آنها این نهاد انسانی را نمی بینند .

پارگی هفتادودوازهمدیگر، به معنای آنست که
« مهـر» درگیتی ، نابودساخته میشود
وراستی وصداقت ازبین میرود
هفتاد ودو پیوسته بهم = مهـر

این اصطلاح « هفتاد ودو» ازکجا آمده است و چه معنائی دارد ؟ این عدد هفتاد ودوملت ، هیچ ربطی با واقعیات تاریخی وروند ایجاد فرقه ها ومذاهب دراسلام ندارد . بلکه هفتاد ودو ، درفرهنگ ایران ، نماد ، پیوستگی کثرت دریک وحدت بوده است . « سال» که بیان جنبش خورشید است ، و اینهمانی با « مهر= گرمی وروشنی = تابش » دارد ، پیوستگی هفتادودوتخم باهمست . پیوستگی هفتاد ودوتخم(= آتش) باهم ، نماد مهر هست . درفرهنگ ایران ، سال ، ۳۶۰ روزدارد ، و پنج روز آخرسال جزو سال ، شمرده نمیشود ، این پنج روز ، تخمیست که ازآن ، این ۳۶۰ روز، پیدایش می یابند . ۳۶۰ روز ، ۷۲ بار ۵ تا هست . و « پنج » ،« آتش جان » یا همان « ارتا » هست که نام خورشید هم هست . به عبارت دیگر، ُکل ( آتش= مهرو زیبائی واصل ) ، درهمه اجزاء هست. ارتا که آتش جان درانسان باشد ، مرکب ازپنج بخش ( اخو+ بوی+ روان + دین+ فروهر) است . همچنین گاهنبارها که تخمهای پیدایش ِ ابروآب وزمین وگیاه وجانوروانسان هستند ، همه پنج روزه اند . بدینسان پنج ، نماد آتش= تخم= منشاء ومبدء واصل هست . اینست که زمان وهستی ِ گیتی ، پیوند ۷۲ ارتا ( تخم = اصل ) باهمند . همه باهم ، « مهر» هستند . جهان هستی ، پیدایش اصل آشتی ، درحلقه های زنجیرهِ راستی است . البته این اندیشه درکمربند ( کستی ) نیز که ایرانیان به کمر می بستند بازتاب میشده است . کمربند ( زنار) ، یا سی وسه رشته به هم پیوسته، یا هفتاد ودورشته به هم پیوسته بود . یزدانشناسی زرتشتی ، این اندیشه را به تعداد « یسنا ها » منتقل ساخت ( ۱۷ سرود زرتشت را به ۵۵ یسنا ی زنخدایان ملحق ساخت وازآن ۷۲ سرود ساخت ) . ازهم پاره شدن هفتاد ودوتخم( یا آتش) ، به معنای آنست که « مهر = آفتاب » که می تابد ( روشن میکند، وگرم میکند = مهرمیآفریند ) ازبین میرود . معمولا ما به آسانی از آنچه درزبان بدیهیست ، میگذریم و متوجه ژرفای آن نمیشویم .« مهر » که به معنای « عشق ودوستی » است، جهان را روشن میکند . به عبارت دیگر، مهرودوستی ، اصل پیدایش روشنی است . برای روشنگری باید مهرورزید .
« مهرودوستی و آشتی » ، روشنی میآفریند . اکنون با پارگی هفتاد ودو ، مهر( آفتاب ) که اصل روشنی ( بینش ِحقیقت ) وگرمیست ، ازبین میرود . پس با پارگی هفتاد ودو ، بینشِ حقیقت ، و دوستی وآشتی ، درگیتی نابود میشود . ازسوی دیگر همین خورشید درسغدی « خور- ارت » نامیده میشود . یعنی ، خورشید ، همان ارتا ، خدای ایران هست . پس با پارگی هفتاد ودو ، خدا ( ارتا ) که اصل نخستین همه چیزهانیزهست و جان درهمه انسانها ست ، ازبین میرود . اصل مهرو آشتی دهنده رامش آورنده درفطرت انسانها ، ازبین میرود . این بزرگترین فاجعه جهانست . اکنون ازخود می پرسیم که این ارتا ، پیدایش چیست ؟ اینست که پارگی هفتاد ودوملت ازهم ، ازتصویر قیامت وروزحساب دراسلام ، برای ایرانی وحشتناکتربود .
نکته بنیادی آنست که این تصاویربازتاب ِ اندیشه یک اصل در هفتاد ودوشکل گوناگون وپیوسته به هم بود . چه شد که ناگهان این هفتاد ودوتای بهم پیوسته ، هفتاد ودوتای ستیزنده ودشمن باهم شد ؟ چه شد که ناگهان کل جهان هستی، میدان نبرد وپیکاروجنگ و دشمنی شد ؟ چون « اصل آشتی = بهمن » که پدیدآرنده وبه وجود آورنده پیوند درجهان هستی بود ، ازگوهر( تخم = اخو= ارتا = هوفرن ) انسانها تبعید و بیگانه ساخته شد . حقیقتی که اجتماع را با هم آشتی وهستی بدهد ، ازوجود انسان ، بریده وسلب شد و نزد خدای روشنائی رفت . حقیقت آشتی دهنده ، نزد الهی ، فراسوی جهانست که فقط درایمان پیدا کردن به اووبرگزیده اش، فقط موءمنان به خود را ، باهم آشتی میدهد ، ودشمنان را ازهم پاره میکند .

بهمن ، خرد پیوند دهنده و آشتی دهنده
دردرون هرانسانیست ،
که ازآن، راستی(= ارتا = اشه = حقیقت )، پدیدارمیشود
حقیقت ، آنچیزیست که آشتی میدهد
وبه وجود میآورد
مذاهبی که باهم میجنگند، همه بی حقیقت هستند

بهمن یا وهومن یا « هَخامن » ، اندرونی ترین ومحرم ترین وصمیمی ترین بخش انسان به انسانست ، که خردیست که همه چیزها وانسانها را باهم آشتی میدهد ، و درآشتی دادن باهم ، گیتی را به وجود میآورد وپدیدارمیسازد . این خرد ، که « پیش- خرد » یا « آسن خرد » نامیده میشود ، خرد سنگیست ( آسن = اسنگ= سنگ ) ، یعنی خرد باهم متصل سازنده و یگانه سازنده وآشتی دهنده است . ازاین رو آسن خرد وبهمن ، اصل ضدخشم ، یعنی اصل ضد قهروغلبه خواهی ودرشتی ( خشونت ) وتهدید وکین ورزی وجنگ وجهاد است . نام هخامنشیها درست ازاین سراندیشه برآمده است . هخامنشی ( بهمنشی ) ، به معنای « اصل دوستی ورفاقت بودن » درگیتی است .
این سراندیشه بزرگ ، گم وفراموش ساخته شده ، چون اهورا مزدای زرتشت ، تصویر دیگری ، غیر از اهورا مزداه هخامنشیها بود . برای هخامنشیها ، همان « ارتای خوشه= ارتا خوشت » ، اهورا مزداه بود که نخستین تجلی وراستی واشه ِ « هخامن = وهومن » میباشد . اهورا=ahvra که اخوراaxvra باشد همان « اخوaxv= خواxva=uva» هست . اخو مانند اهورا ، درمتون اوستائی وپهلوی ، به « سرور» ترجمه میگردد ، چون اخو( تخم ) ، اصل قائم بالذاتست، و مزداه ( مز+ داه ) ، به معنای ِ « زنخدای ماهِ پـُر» هست که درشکمش( زهدانش ) ، خوشه تخمهای همه زندگان هست ، وازاین رو ، اصل روشنائی وبینش است ( تخم ، سرچشمه روشنی شمرده میشد ) . ازاین رو زرتشتیان ، مزدا رابه « دانا » ترجمه میکنند و اصل آن را میپوشانند .

چگونه زرتشت ، اصل روشنی ( اهورامزدا ) را
جانشین اصل مهروآشتی ( بهمن ) میکند ؟

زرتشت ، اهورا مزدا ( دانائی = روشنی » را گرانیگاه آئین خود میکند ، نه « بهمن » را که « اصل پیوند ومهر واقتران وآشتی است ، وازآن ، روشنی ودانائی ، پیدایش می یابد . اینست که دریزدانشناسی زرتشتی ، بهمن ، همیشه درحضور اهورا مزداست ، ونخستین پیدایش روشنی اهورا مزدا میگردد . بدینسان ، معنای اصلی خود را که درفرهنگ ایران داشته است ، به کلی از دست میدهد . بهمن ، ازاهورامزدا ی زرتشت هست ، درحالیکه درفرهنگ ایران ، بهمن ، اصل ترکیب کننده وسنتزکننده است ، که روشنی ازاین سنتزومهروپیوند و آشتی، پیدایش می یابد . همچنین درهرانسانی ، آتش جانش همان ارتائی هست که تجلی بهمن یا هخامن است . دریزدانشناسی زرتشتی ، بهمن ، از درون انسان ، حذف میگردد ( بندهش بخش چهارم ،۳۴ ) . ولی گـُل بهمن نزد مردم ، همیشه بهمن سرخ و بهمن سپید می ماند ، نه یاس سپید نزد یزدانشناسی زرتشتی . به عبارت دیگر، روشنی ( رخش = رخشان= raoxshna ) ، سنتزیا انبازی واقتران سپیدی با سرخیست . هنوز نیز در لغت فارسی ، رخش ، پیوند سرخ وسپید باهمست . ازاین رو نیز رستم ، سوار بر« رخش » بود ، یعنی این بهمن= خرد آشتی دهنده ومهر بود که اورا میکشید ورهبری میکرد . به عبارت دیگر، گوهر روشنی( رخش) وبینش ، مهراست . با آشتی دادن سرخ ( مادینه = ارتا فرورد) باسپید ( بهرام = نرینه ) ، روشنی ودرخشش ، پیدایش می یابد .
درحالیکه درآئین زرتشتی ، روشنی ، سپیدیست ، وسپیدی ، ترکیب رنگها نیست که همه اهریمنی هستند . مردمک چشم که « پیه » خوانده میشود ، مرکب از« ارتا وبهرام » بود ، ودرسغدی به پیه ، « سنگ » میگویند که به معنای جفت ومتصل ومتحد باشد . بهمن ، « آسن بغ » است و گل بهمن ، حسن بک ئوتی ( اسن بغ گیاه = گیاه ِ آسن بغ ) نامیده میشود . همچنین « مهرگیاه » درکردی « حسن بگی » خوانده میشود که اقتران همین دوخداست . ازمهرگیاه ، انسان میروید . یعنی گوهرانسان ، مهر( خدایان باهم ) است ازاین رو نیز نام مردمک چشم وچشم درسغدی daeman خوانده میشود ، که معنای صورت وچهره را هم دارد . چون درفرهنگ ایران « روشنی وبینش باهمند » . آنچه روشن شد، دیده میشود . ازاین رو دراوستا daeman به معنای چهره وصورت است . پس مردمک چشم که اتحاد واقتران ارتا وبهرامست ، بهمن میباشد و ازاین رو، بهمن ، « هندیمان = han-demaan نامیده میشود ، چون ازمردمک چشم یا چشم که بهمنست ، روشنی ونگاه وبینش پیدایش می یابد که « زُهره = بیدخت = رام » باشد . ازمهروآشتی وپیوند( آسن خرد ) هست که روشنی نگاه درجهان پدیدار میشود . نگاه هرانسانی ، خدای عشق وزیبائیست که به همه زیبائی ها درگیتی مهرمیورزد .
ازسنگ ( اتصال وامتزاج واقتران ) هست که جهان ، روشن میشود . البته « هم = هاو= هائو» و « اند =and درسانسکریت به معنای بهم پیوسته » است که درانگلیسی and شده است ، گوهر بهمن است . بهمن که ابوریحان نام اورا « ژیمده = جیم + دا » نیزمینامد ، اصل آفرینندگی ازپیوند ومهروآشتی وسنتزوآمیزش است ، واین اصل نادیدنی ونا گرفتنی درهرجانی است ، و « ارتا » مانند « چشم= خرد= دین که به معنای دیدنست » ، نخستین پیدایش این بهمن ، یا اصل نادیدنی وناگرفتنی هست ، که حقیقت آفریننده جهان هستی واصل دین است .
بهمن ، که اندیمان = هندیمان خوانده میشد ومعنای آنرا داشت که دردرون هرانسانیست ، در آئین زرتشتی ، معنای « حضور و درپیش رو= دوچهره روبرو باهم » را پیدا کرد . بهمن ، پیشاپیش ودرحضور اهورامزدا قرارمیگیرد که صادره ازروشنی اهورامزداست . به عبارت دیگر، آشتی ومهروپیوند وآمیزش وعشق ، به عنوان سرچشمه ِروشنائی وبینش ودین ومذهب ، منتفی وانکار میشود . واین بهمن ، از درون همه انسانها ، حذف گردید ، و تنها مشاور اهورا مزدا میشود . ولی برغم این تحریف در یزدانشناسی زرتشتی ، حافظ هنوز بیاد میآورد که :
دراندرون من خسته دل ، ندانم کیست
که من خموشم و ، او درفغان ودرغوغاست – حافظ
اینجا، کسیست پنهان، همچون خیال دردل
اما فروغ رویش ، ارکان من گرفته
اینجا کسیست پنهان ، مانند قند درنی
شیرین شکرفروشی ، دکان من گرفته
چون گلشکر، من واو ، درهمدگرسرشته
من ، خوی او گرفته ، او آن من گرفته – مولوی
وهنوز عرفای ایران نیز، بیاد میآورند که « دل » ، سرچشمه روشنی وبینش حقیقی هست ، چون اصل گرمی ( آتش = مهر) است . دل درپهلوی ، « اَرد » نامیده میشود که همان « ارتا » باشد. فراموش نباید کرد که نام آفتاب در سغدی « خور+ ارت = خورشید ارتا » هست . این ارتا ، همان صنم یا زنخدائیست که عبید زاکان درسپهرچهارم ( = مهر) با چنگ وجام باده می یابد که دل همه جهانیان را بامهر میرباید ، که اینهمانی با « ایرج » نیز داده میشود . وخود واژه دل درپهلوی « دیل » است که مرکب از« دی + ال » است و« دی یا دای یا دایه » ، زنخدا خرّم ( هور+ رام ) نام ماه دهم ( دسامبر) میباشد ، که نام دیگرش ، شب افروز ونام دیگرش « جی = ژی » هست که درجان هرانسانیست ( جان = جی + یان = گی + یان ) ، ومعنای اصلیش « عشق » است .
واین خون گرم دل هست که با رسیدن درمغز(= مز+ گا = خانه ماه ) تبدیل به روشنائی درحواس وخرد میشود .
این بهمن ، همان واژه « فلان وبهمان » امروزی شده است . هنگامی که مرده ای ناشناس می یافتند ، و میخواستند نیایشی درسوگواری اوبکنند ، اورا « بهمن ، فرزند بهمن » مینامیدند . اومجهول فرزند مجهولست . چون بهمن ، سرّ نهفته بود . اصل اقتران ومهروآشتی ودوستی ( هخامنش ) ، که روشنی وبینش و جوانمردی و نیکی میآفرید ، درهرانسانی ، نادیدنی وناگرفتنی است ، ولی کشش نیرومند به پیدایش دارد تا دیدنی بشود. آنچه دردرونست ، آشکارمیشود ( اشه = شفافیت = درون نمائی = پاکی = راستی ) . ازاین رو اورا « اصل ضد خشم » ، یعنی ضد قهرودرشتی ( خشونت ) وتهدید وکین مینامیدند . بهمن ، اصل آشتی و دوستی ، و طبعا اصل ضد قهروتجاوزوکین وتهدید بود . نماد ِکین وخشم وقهر، « بریدن ودریدن وازهم پاره کردن » بود . مثلا بریدن درخت ، نماد تولید خشم وکین وستیزبود . جمشید را به دوشقه اره میکنند . به عبارت دیگر، بُن انسانها ، اصل جنگ وجهاد وخشم وستیز میگردد . پاره کردن پارچه یا جامه نیز همین معنی را داشت . اینکه در داستان شاهنامه ، زرتشت ومحمدوعیسی وموسی ، پارچه ( کرباس ) را میکوشند ازهم پاره کنند ، بیان آنست که آنچه را اینان دین میخوانند ، برضد دین حقیقی ( بهمن = اصل مهروآشتی ) است که همان کرباس ازهم نابریدنی است . دین ، مهراست ، و نمیتوان ازهم برید ودرید وپاره کرد . این دینها ، همه ضد دین ( حقیقت = آشتی ) هستند . درست این کرباس ازهم پاره ناشدنی ، جامه بهمن است . نماد بهمن ، جامه بی درزاست .
جامه یا کرباس یا پرنیانیست که نابریده است و نمیتوان ازهم برید . البته جامه = کرباس = پارچه ، که پیوند تارباپود است ، یکی ازبرترین نمادهای پیوند ومهروآشتی است . بدین علت ایرانیها ، « جامه بهمن » را میپوشیدند وهمین جامه بی درز، اینهمانی با روشنی داشت ، چون ازآشتی ومهراست که روشنی ، پیدایش می یابد . بدین علت ، نماد دیگربهمن ، که اصل بینش حقیقتست ، موی گزیمه بود . موهارا باشانه کردن بدوسو، میشود ازهم جدا ساخت و نیازی برای تمایزآنها ازهمدیگر، به قطع سر به دوقسمت نیست . به عبارت دیگر، معرفتی با حقیقت سروکاردارد که در تشخیص وتمایز دادن دوچیز، آنهارا ازهم نمی برّد وازهم اره نمیکند ، و آنهارا ضد هم و دشمن همدیگرو نابود سازنده همدیگر نمیسازد . جدائی ، مانند تاشدگی یک چیزبه دوبخش هست .

سرچشمهِ منشورحقوق بشر کوروش

یک جامه را میتوان چین داد ، ولی به رغم جداشدن پارچه دراین چین ها ، یک جامه هنوز باقی میماند . این شیوه شناخت بهمنی یا « آسن خرد » که درونی ترین بخش هرانسانیست ، و ساماندهنده وآراینده جهانست ، استوار بردرک عقاید ومذاهب ومکاتب وافکار، به عنوان ( به کردار) درک گوناگونی وتنوع وطیف رنگها ست . این شناخت بهمنی یا هخامنشی بود ، که سرچشمه پیدایش منشور کوروش شد . عقاید ومذاهب وادیان و افکار، گوناگون ومتنوع هستند ، نه متضاد باهم . برای ایرانیان ، درک تفاوت عقاید ومذاهب ، درمقوله « متضاد = حقیقت وباطل » ، به کلی برضد فرهنگ « بهمنی – ارتائی = بهمنی – همائی » بود . گوهر انسان که « آسن خرد = خردبهمنی = خرد آشتی دهنده = خرد ضد خشم وبریدن » میباشد ، با ایمان به یک عقیده ومذهب ، نمیتواند فکروعقیده ومذهب دیگری ، را باطل وضد حقیقت بداند . ایمان به مذهب خود ، کینه وعداوت وقهر نسبت به عقاید ومذاهب دیگر ایجاد نمیکند . دلبستگی به عقیده ومذهب وفلسفه خود ، انسان را به درشتی وکینه و ستیزندگی با عقاید ومذاهب دیگرنمیانگیزد . درست خرد بهمنی که اصل دین ( بینش زایشی ازخرد بهمنی درانسانست ) است ، درتمایز، همیشه دوچیزرا ازهمدیگر شانه میکند ، ولی ازهم پاره نمیکند و ازهم نمی برد و آنهارا ضد هم نمیکند .

تبدیل مفهوم ِ « روشنی ِپیوند دهنده »
به
مفهوم ِ« روشنی بـُرّنده وجداسازنده =تیغ ِروشنی »
« بهمن= هَخامَـن » درفرهنگ ایران
و تضاد آن با« بهمـن » ، در آئین زرتـشـت

یکی ازبزرگترین انقلابات جهان ، همین تحول مفهوم « روشنی » است . درفرهنگ ایران ، « آسن خرد » یا بهمن ، که اصل آفریننده روشنی وجهان هستی بود ، نیروی پیوند دهنده بود . آسن خرد که « خردسنگی » باشد ، به معنای خرد آشتی دهنده است ، ودرست خود همین واژه « آشتی » ، چنانچه دیده خواهد شد ، به معنای « هستی یابنده وبه وجود آینده » است . اصل آفریننده هستی وروشنی ، نیروی پیوند دهنده وآشتی دهنده و یگانه سازنده است . ازپیوند تاروپود باهم ، روشنی ، یا « جامه نابریده بهمن یا معرفت » پیدایش می یابد . روشنی که « رخش = رخشان=raoxshna » باشد ، ازترکیب سرخ وسپید ، باهم یا از ترکیب هفت رنگ باهم = کمان بهمن= رنگین کمان » پیدایش می یابد . این مفهوم روشنی ، بنیاد مدارائی وتسامح فرهنگ ایران بود . ولی درآموزه زرتشت ، مفهوم روشنی ، وارونه ساخته شد . در آموزه زرتشت ، روشنی ، تیغ برُنده میگردد . حتا خود واژه ِ « تیغ = اصل برندگی » ، به معنای « روشنی » است . چیزی روشن میشود که ازچیزدیگر، بریده ودریده وپاره وشکافته وارّه شود . ازاین روهست که دریزدانشناسی زرتشتی ، بهمن ، نخستین پیدایش اهورامزدا ( روشنی برُنده ) میگردد. ازاین پس ، روشنی برنده ، مفهوم آشتی ومهررا معین خواهد ساخت ، نه بالعکس . به عبارت دیگر، بهمن ( هخامنش ) ، درفرهنگ ایران ، معنای اصلیش را که اصل مدارائی وتسامح و اصل منشورکوروش بود ، ازدست میدهد . درفرهنگ ایران ، روشنی به هم می پیوست ، چون گوهرش ، پیوند و انبازی و سنگی ( آسن = نریوسنگی = زیبائی ) بود . جائی روشنیست که همه رنگها ، دیدنی باشند . درآموزه زرتشت ، روشنی وبینش ، ازهم جدا میسازد ومی برد و باهم متضاد میسازد . درفرهنگ ایران ، « ژی= جی » ، « زندگی» برابر با « عشق= مهر» بود . جی ، هم معنای زندگی وهم معنای عشق را داشت . درفرهنگ ایران ، جی یا ژی ، یوغ یا دواصل گوناگون وپیوسته به هم بود . انسان که جم = ییما باشد ، به معنای « دوقلوی به هم چسبیده » است . یک معنای واژه « مردم = مر+ تخم » که انسان باشد ، تخم مهرودوستی = اصل مهرودوستی است . معنای دیگرمردم ، تخم یا فرزند ارتا ( خدای مهر) است . منش مردمی ، منش مهری ودوستی میباشد .
آموزه زرتشت ، با جدا بودن « ژی= زندگی » از « اَ- ژی = ضد زندگی » آغازمیشود . ژی ، نه تنها جدا از « ا- ژی » است ، بلکه ضد آن نیزهست و وظیفه انسان آنست که یکی را برگزیند وبرضد دیگری برزمد وبجنگد . به عبارت دیگر، «ژی» ، معنای « عشق ومهر» را از دست میدهد .
ولی درفرهنگ ایران از « ژی = زندگی= عشق = توافق = چسب یاصمغ »، روشنی ومهرو جوانمردی پدیدارمیشود ، و « ا- ژی » ، فقط اختلال وناهم آهنگ شوی در « ژی » هست .
« ا- ژی » ، ضد زندگی وشرّ ، یا اهریمن درگیتی ، وجود ندارد ، بلکه از « اختلال ، یعنی : بریدگی وپارگی وشکاف خوردگی ودریدگی » پیدایش می یابد . با « بریدن » ، خشم وکین وپرخاش وتهدید وجنگ پیدایش می یابد. روشنی که ببرد ، اصل خشم ( جنگ وجهاد وکین وخشونت وتهدید ) میگردد . جنگ هفتاد ودوملت ، دراثر« روشنی برّنده = تیغ روشنی » که هم می برد وهم متضاد با همدیگر میسازد ، پیدایش می یابد . همین مفهوم روشنی یا نور، دریهودیت ومسیحیت واسلام نیز ، گوهر دین یا شریعت را مشخص میسازد .
ما از تاریخ ِپیدایش مذاهب گوناگون وسرنوشت آنها در آئین زرتشتی به کلی بیخبریم چون تاریخ آن ، ازبین رفته است . ولی دین اسلام ، پس ازدرگذشت محمد ، بسرعت درمذ اهب گوناگون ازهم شکافته شد . درواقع ، دین اسلام ، دیگروجود خارجی ندارد ، بلکه « مذاهب گوناگون اسلامی وجود دارند » و چون همه آنها ، خود را با « حقیقتی که نوربرنده است » اینهمانی میدهند ، همه ، خود را به کردار( عنوان ) حقیقت ومذاهب دیگراسلامی را ، به کردار باطل وکفردرمی یابند ، واین « کشنده ترین بیماری یا علت » همگانیست . هرکدام ، تنها خودرا ، حقیقت ودین اسلام میداند ، وسایر مذ اهب اسلامی را باطل وکفروشرک ودروغ میشمارد .
این حقیقتی که نوربرّنده است ، اصل جنگ میان مذاهب اسلامی باهم وادیان یهودی ومسیحی و… میگردد .« دین اولیه » دراسلام ، ازبین میرود و مذاهب گوناگون جای آن را میگیرند که دراثرهمان گوهر برنده حقیقت یانور ، همه باهم دشمن هستند ، وهرکدام میکوشد که فرصتی بیابد تا بردیگران غلبه کند و برهمه آنها قدرت یابد . به عبارت دیگر ، گوهر حقیقت نوری ، زاینده خشم وقهروتهدید ودرشتی ( خشونت ) وکین هست ، هرچند این جنگجودی ، آشکارا نیز نباشد . تفکر با نوربرّنده ( تیغ روشنی = قاطع )، طیف وگوناگونی ورنگارنگی را نمی پذیرد ، بلکه فقط درمقوله « حق وباطل ، ایمان وکفر= دوست ودشمن » میاندیشد . آنکه همعقیده وهم مذهب وهمفکر ِ من نیست ، دیگری نیست ، بلکه ظلمت وتاریکی وضد حقیقت و پوشاننده حقیقت است ، وباید ازبین برده شود . فقط تا آنگاه وجودش تحمل میشود که انسان ، هنوز قدرت برای محو کردن اورا ندارد . مدارائی ، فقط بدین غایتست که فرصتی درتاریخ بدست آید ، که میتوان اورا با نهایت قساوت نابود ساخت .
این شیوه اندیشه وشیوه برداشت ازحقیقت ( = روشنی برّنده ) ، به کلی برضد فرهنگ ارتائی – خرّمدینی ایران بود ، که هزاره ها ازضمیرایرانی جوشیده ، وبرغم چیرگی یزدانشناسی زرتشتی ، درجانها استوار مانده بود .
این شیوه شناخت که برضد « شناخت بهمنی » است که درتشخیص وتمایزوشناخت ، هیچگاه نمی برید ، بلکه درآشتی دادن وپیوند دادن آنها باهم ، روشنی وبینش حقیقت را میافریند، ضمیر هرایرانی را مشخص میساخت . ازاین رو شناخت مذاهب وادیان با روشنی وبینش برنده ، برترین عذاب وشکنجه وجودی برای ایرانی بود . برای فرهنگ ایران ، « تابیدن وپرتو انداختن » که روشن کردن باشد ، معنای « به هم بافتن = تافتن » و « با هم ذوب کردن و گداختن = مهرورزیدن » داشت . روشن کردن ، گوهر پیوند دادن ومهروزیدن » داشت . امروز فراموش شده است که معنای « مهر، روشن میکند » دقیقا چیست . « مهر» که آفتاب است ، روشنگراست . به عبارت دیگر، « مهر وآشتی ودوستی وپیوند » ، روشنی میآفریند . این به اندیشه « آتش ، سرچشمه روشنی است » بازمیگردد . جان هم درفرهنگ ایران ، آتش جان ( هوفرن = ارتا ) است واین آتش جان که اصل عشق وزیبائیست ، درحواس وخردش ، جهان را روشن میکند ، یعنی به هم پیوند میدهد . اینست که مهر ( آفتاب = هور- اَرت ) که خوشه اش هفتاد ودوتخم ( ارتا ) است ، اگر ازهم پاره وبریده شود ، به کلی مهروحقیقت درگیتی ازبین میرود .
این اندیشه برای ایرانی ، برترین درد (درد ، از ریشه دریدن ) و شکنجه وعذاب وبیم بود . برای ایرانی هیچکدام ازاین هفتاد ودوی ازهم بریده ، حقیقت وروشنی نبود . همه باهم ، دروغند . همه دراثرهمین ادعای داشتن کل حقیقت ، بیمارند . چنین ایمانی به حقیقت ( روشنی برنده ) که درواقع اختلال درهستی خود هرانسانی است ( تبعید بهمن وارتا ازگوهرخود ) بزرگترین علت یا بیماری مهلک است که آشتی وآسایش را درگیتی نابود میسازد . واژه « آسایش = aa-sayishn» که همان معنای « آشتی » را میدهد ازواژه «آ- سودن = سودن » میآید که به معنای « عشق ورزی » است . آسایش گیتی ، هنگامیست که مهرورزی به همدیگر، روشنی وبینش حقیقت ر ا پدید میآورد . اینست که بریدگی هفتاد ودو ، که پاره شدن مهر ونابود شدن مهروراستی( حقیقت = صداقت ) باشد ، در فرهنگ ایران بزرگترین « علت = بیماری » همه موءمنان به مذاهب شمرده میشد . همه پیروان این مذاهب ، گرفتارمهلک ترین علت یا بیماری هستند ، و نیاز به باده ( = باد یا وای = اصل پیوند دهنده است ) دارند ، تا ازسر، حقیقت ( بهمئ+ ارتا ) را درگوهرجان آنها برافروزد وازاین بیماری برهاند . خیام میگوید :
می خور که زدل ، کثرت وقلت ببرد
واندیشه هفتاد و دوملت ببرد
پرهیز مکن زکیمیائی که از او
یک جرعه خوری ، هزار علت ببرد
این مهرکه هفتاد ودوتاست درتو،ازهم بریده شده ( نابود شده ) و با آن هرچه را روشن میکنی ، پاره میکنی ومتضاد ودشمن با هم میسازی ، و آتش جنگ را با بینش خودت برمیافروزی
جمله هفتاد و دوملت درتو هست
وَه که روزی ، آن برآرد از تو دست – مولوی
این بینش که با عقیده ومذهب خود ، عقیده ومذهب دیگررا باطل ودروغ وضد حقیقت میداند و خود را مکلف به نابود ساختن آن میشمارد، تعصب است ، که شناخت ضد بهمنی و خشمی ( قهرورزانه وخشونت گرو ارهابی وکین ورزانه ) است که بیان اختلال وجودی ومهلک ترین بیماری ( علت ) انسانست .
ای تعصب ، بند بندت کرده بند
چند گوئی چند ، از هفتاد وانـد
در « سلامت » ، هفتصد ملت زتو
لیک هفتاد و دو ، پرعلت زتو – عطار
با سلامت ضمیرت ( ارتا + بهمن ) ، همه مذاهب وعقاید را طیف رنگارنگ حقیقت می بینی ، ولی با اختلال وعلت ضمیرت که روشنیش همه جهان را ازهم می برد و تبدیل به اضداد ستیزنده باهم میکند ، رو به هرمذهبی وعقیده ای بیاوری آنرا هم بیمار ومختل ومهلک میسازی . اینست که عرفان از« هفتاد ودوملت بریده ازهم روبرمیگردانید » و روی به « مهر» میآورد که هفتاد دوی به هم پیوسته است . به قول باباطاهر
اگر جزمهرتو اندر دلم بود
به هفتاد و دو ملت ، کافرستم

ازعهدبستن الله با آدم ظلوم وجهول وبارکشی امانت
تا انسان عاشق ( حافظ ) که برضد بارکشی امانت هست
حافظ، ازرخ ِاندیشهِ زیبا ، نقاب را میگشاید

و حافظ شیرازی ، ازاین جنگ عقاید ومذاهب ( هفتاد ودوملت ) نفرت دارد و درهیچکدام ازآنها حقیقت را نمی بیند و علت جنگ وکین وقهروخشونت ( درشتی ) وتهدید ِ میان آنها را آن میداند که هیچکدام ازآنها حقیقت را که « مهرو آشتی وآسایش ودرود » است ، نمی بینند . آنها بینش برای دیدن حقیقت ندارند ، چون روشنیشان ، ازهم می برّد و از« مهر، نتابیده است » .
جنگ هفتاد ودوملت ، همه را ، عذر بنه
چو ن ندیدند حقیقت ، ره افسانه زدند
این اندیشه حافظ ، پاسخی است رندانه ، به اندیشه عهد ومیثاق قرآنی ، که درتصویر « دادن امانت به آدم » بیان شده است.
دراین غزل کوتاه ، حافظ خود را « آدم = بُن همه انسانها » درمقابل « آدم توراتی – قرآنی » میداند ، و پارگی درهفتاد ودو ملت را که نابودشدن « مهروراستی= حقیقت » باشد ، پیایند همان اندیشه بستن عهدومیثاق الله یا یهوه یا پدرآسمانی میداند که برپایه « بریدن » گذاشته شده است .
ابراهیم باید حاضربه قطع مهر با فرزندش و ذبح او باشد ، تا یهوه والله ، با او عهد ومیثاق ببندد . پیش فرض هرعهد ومیثاق وقراردادی ، دو فرد ازهم بریده وجدا هستند که با آن عهد را با « اراده خود » می بندند . یهوه والله باید ازانسان ، بریده باشند ، تا باهم قرارداد ببندند . عهد ومیثاق میان انسان والله ، جانشین مهروعشق میگردد . مهروعشق ، نیاز به عهد ومیثاق وقرارداد ندارد .
آسمان بارامانت نتوانست کشید
قرعه کار، به نام من دیوانه زدند
جنگ هفتاد ودوملت ، همه را عذر بنه
چون ندیدند حقیقت ، ره افسانه زدند
کس چو حافظ ، نگشاد از رخ اندیشه ، نقاب
به سر زلف عروسان سخن ، شانه زدند
برای حافظ یا انسان ایرانی ، آفرینش جهان ، پیدایش زیبائی ( ارتای هوچهره ، ارتای سریره ) و مهرورزی بدانست . این آتش جان که عنصرنخستین هرچیزیست ( ارتا = هوفری = زیبائی وعشق نیکو ) ، خدا ی خوشه است که خود را درهرچیزی « می افشاند » . این افشاندن گوهر زیبائی وعشق ِ خود درنهاد هرچیزی را ، « دایتی = وه دایتی » ، یا « دهش نیک » میگویند ، و درکردی به جوانمردی ، « مَـر دایه تی » گفته میشود ، وواژه « مـَردی = مر+ دی » درفارسی ، مخفف همین « مر دایتی » میباشد که به معنای « دهش عشق ودوستی= دهش گوهرخدا » است . ازاین رو حافظ میگوید :
در ازل ، پرتو حسنت زتجلی ، دم زد
عشق پیداشد و ، آتش به همه عالم زد
وهمین اندیشه را حافظ درپیدایش انسان ، بدینسان بیان میکند که
بردرمیخانه عشق ، ای ملک تسبیح گوی
کاندرآنجا ، طینت آدم ، مخمرمیکنند
آدم ( که بن انسانهاست ) ، ازعشق یا مهر، سرشته شده است . بنا براین خدای ایران ، هستی ومهر و بینش وروشنی را به انسان ، « امانت » نمیدهد ، بلکه خود را « دردهش = درمهر» ، تحول به گوهر انسان میدهد . مهرورزی خدا ، تحول یافتن خود به گوهر انسانها وگیتی است . انسان ، امانت دارخدا نیست ، بلکه « دهش ِگوهرخود خدا » هست . خدا ، گوهرزیبائی وعشق وآتش خود را درانسان ، میافشاند . انسان نیاز به هستی وروشنی وبینش و مهر( آتش ) ندارد که آنرا ازکسی به امانت بگیرد . انسان ایرانی ، که عاشق است ، زیر بار عهد بستن برای تابعیت وعبودیت واطاعت کردن وتسلیم شدن ازالله نمیرود . درقرآن ، آدم ، امانتی را که آسمان هم زیر بارکشی وحمل آن نمیرود ، میگیرد ، چون ازخود ، هستی وروشنی وبینش ندارد ، ازاین رو امانت را میگیرد ، چون « ظلوم وجهول » است . ولی « حافظ = آدم ایرانی » ، دیوانه است ، نه ظلوم وجهول . دیوانه ، برای حافظ به معنای « عاشق » است . دیوانه دردیوان حافظ معنای « دیوانه شیخ عطار» را ندارد ، بلکه به « عاشق » گفته میشود وهمین معنا را درفرهنگ اصیل ایران نیز داشته است .

عشق به زیبائی
بنیاد تجربه دینی ایرانیان بوده است

بزرگترین تجربه دینی درفرهنگ ایران ، دیوانه ومست شدن از دیدن مستقیم زیبائی خدا ( ارتا ) درآئینه هرچیزی بود . دین ، در کردی هنوز به معنای « دیدن » و « دیوانه » است . چون تجربه دینی برای ایرانی ، دیدن زیبائی های خدا ، و دیوانه ومست ورقصان شدن ازاین زیبائی ها بوده است . دین ، دیوانه شدن وعاشق شدن ازدیدن زیبا ئی خدا وبه رقص آمدن ازشادی درهرچیزی بود ، نه بستن عهد ومیثاق تابعیت وعبودیت واطاعت از خدا وکشیدن بارامانت به اکراه . انسان ، عاشق زیبائی است ، نه ظلوم وجهول . خدا، برای ایرانی ، زیباست ، نه اطاعت خواهنده و نه امر دهنده و نه قرارداد گذ ار . میان سبکباری رقص ( وشتن ) و حمالی بارسنگین عبودیت ، فرق بسیارهست .
پیدایش انسان درفرهنگ ایران ، با « امانت دادن » آغاز نمیشود . دین ، تعهد یا بستن قرارداد تا بعیت واطاعت وعبودیت ازالله نیست . دین با بستن قرارداد یک جانبه تخم انسانها که درمنی درپشت آدم درآغازخلقت بوده اند ، آغازنمیشود . بلکه دین ، درفرهنگ ایران ، تجربه دیوانه یا عاشق شدن ازدیدن مستقیم وبلاواسطه زیبائیهای خدا ( ارتا ی هوچهر ه یا سریره ) هرانسانی ، درهرچیزی درگیتی است . دین ،درهادخت نسک ودر داستان شیخ عطار ازسرتاپک ، همان تجربه زیبائی هوفری یان ( دیو+ یانه ) ، درگوهرخود انسانست . هرانسانی با دیدن این « پری = زیبائی » در« یانه= خانه وجا » درجان خود ، اززیبائیش دیوانه ( دین ) میشود .
همین تجربه را گرشاسپ ( نیای رستم ) درشنیدن آهنگهای زیبای موسیقی دردیدارسیمرغ میکند. همین تجربه را فرامرزو بانوگشسپ ، پسرودختر رستم ، دردیدن چهره زیبای شاه پریان برروی پرنیان گیسویش میکنند . اینها تجربه اصیل دین ( دیوانه شدن از دیدن زیبائی ارتا درهرچیزی ) هستند . اینه ها تجربه دین درایران بوده اند ، نه بستن قرارداد تابعیت ازامرونهی الله( بکن نکن ) ، و ایمان آوردن به چنین امانتی . اینجا که حافظ خودرا « آدم ایرانی = نخستین تصویر انسان درایران » درمی یابد ، همین « دیوانه = عاشق زیبائی » است که چنین امانتی را نمی پذ یرد ، بلکه باقرعه ، به تصادف بارکشی اش به دوش او انداخته میشود . در وندیداد ، نخستین کارجمشید( نخستین انسان ایرانی درفرهنگ ارتائی ) ، ساختن خشت است . با خشت هست که مدنیت وحکومت ، تاءسیس میشود . وخشت ، که دراصل واژه « ایشتی= ishti» میباشد ، ازریشه « یاز، یازیدن » ساخته شده که به معنای مهروزری است . خشت ، آنچیزیست که همه را به هم پیوندد . در برهان قاطع میآید که « خشت ، نوعی ازحلوا هم هست که درمشکها وجاها ریزند تا یک پارچه وقرص شود » .
زیرا که به آمیزش ، یک خشت شود قصری
زیرا که شود جامه ، یک تار ، به آمیزش – مولوی بلخی
نزد حافظ ، خرد برضد عشق ومهر نیست . بلکه خردنیزباتجربه زیبائی ، تحول می یابد . تجربه زیبائی ، خرد را منقلب میسازد ، و بدینسان خرد به حقیقت زندگی، پی می برد
عقل اگر داند که دل دربند زلفش چون خوش است
عاقلان ، دیوانه گردند از پی زنجیر مـا
درخرمن صد زاهد عاقل ، زند آتش
این داغ که ما بر دل دیوانه نهادیم
خرد که قید مجانین عشق میفرمود
به بوی سنبل زلف تو گشت دیوانه
منعم کنی زعشق وی ، ای مفتی زمان
معذور دارمت ، که تو اورا ندیده ای
خردی ، برضد عشقست که هنوز تجربه مستقیم وبیواسطه زیبائی را نکرده است . عقل هم ، تحول به عشق می یابد واین علت تباهی عقل نیست ، بلکه این تحول ، خرد را با خویشکاری گوهریش آشنا میسازد . خرد باید مهربورزد ، تا حقیقت را بشناسد . خرد درشاهنامه ، جفت جوی است . هرچیزی که با خرد ، جفت وانبازشد ، خرد را روشن وشاد میکند . اندامهای گوناگون حواس که بینش خرد را پدیدارمیسازند ، همه زبانه های آتش جان یا همان « هوفری = عشق وزیبائی به » هستند . درشاهنامه ، انسان ، کلید همه بند ها شمرده میشود ، چون کلید شدن ، به معنای عشق ورزیست . خرد نیز تا روزی که زیبائی های نهفته درهرچیزی را نیافته و دل بدان نباخته است ، هنوز درست نمیاندیشد و نمیتواند آنها را بگشاید و آنهارا بشناسد .

—

آفریدن ِملت وحکومت ، برشالوده ِ« منش ِمردمی »
حافـظ ،آفرینندهِ«منش ِمردمی ِ»
مـلـّت وحکومتِ نـوین ِایران
حافظ، از رخ ِاندیشهِ زیبا ، نقاب را میگشاید
حافظ شیرازی
مذاهب دراجتماع ، باهم میجنگند، چون همه ، حقیقت را « نمی بینند »
شهر(= ملت +حکومت)،
برپایه «آشـتی مردمان » که
«همپسندی درهمداستانی » باشد،
ایجادمیشود،نه برپایه«حقیقت دانی»
جنگ هفتاد ودوملـت ، همه را عـذر بنه
چون ندیدند حقیقت ، ره افـسانه زدند – حافظ
پارگی ِهفتادودوملت=نابودشدن مِهـروراستی(حقیقت)